دیابت نوع 2 چیست؟ علائم، تشخیص و راه‌های کنترل آن

دیابت نوع 2 (T2D) یک بیماری مزمن است که با بالا بودن قند خون مشخص می‌شود و به مدیریت و مراقبت مداوم نیاز دارد. این بیماری زمانی ایجاد می‌شود که بدن نتواند به‌درستی از انسولین استفاده کند و یا پانکراس (لوزالمعده) انسولین کافی تولید نکند. دیابت نوع 2 با اصلاح سبک زندگی، مصرف داروهای مناسب و پیگیری منظم وضعیت سلامت، قابل‌مدیریت و کنترل است.

دیابت نوع 2 چیست؟

دیابت نوع ۲ شایع‌ترین نوع دیابت است که بیش از 90٪ موارد ابتلا به دیابت در سراسر جهان را تشکیل می‌دهد. در این بیماری، سلول‌های بدن به‌‌خوبی به انسولین پاسخ نمی‌دهند و با گذشت زمان ممکن است پانکراس نتواند انسولین کافی برای کنترل قند خون تولید کند. افزایش قند خون (هایپرگلیسمی) در صورت کنترل‌نشدن، به‌‌مرور زمان می‌تواند به اندام‌های مختلف بدن، به‌‌ویژه اعصاب و رگ‌های خونی، آسیب برساند.

اگرچه دیابت نوع ۲ در افراد چهل‌وپنج ساله و بالاتر شایع‌تر است، اما این بیماری می‌تواند در سنین پایین‌تر، از جمله در کودکان و نوجوانان هم بروز پیدا کند.

انواع دیابت

دیابت انواع مختلفی دارد که تشخیص صحیح نوع آن برای انتخاب روش مناسب مدیریت و درمان اهمیت دارد. انواع اصلی دیابت عبارتند از:

• دیابت نوع 1: در این نوع دیابت، سیستم ایمنی بدن به سلول‌های تولیدکننده انسولین در پانکراس آسیب می‌رساند و در نتیجه، بدن انسولین بسیار کمی تولید می‌کند یا نمی‌تواند انسولین تولید کند.
• دیابت نوع 2: همان‌طور که در بالا گفته شد، بدن نمی‌تواند به‌خوبی از انسولین استفاده کند و با گذشت زمان ممکن است توانایی پانکراس برای تولید انسولین کافی هم کاهش پیدا کند.
• انواع دیگر دیابت: بعضی از انواع دیابت ممکن است در اثر عوامل دیگری مثل بعضی اختلال‌های ژنتیکی، بیماری‌های پانکراس یا مصرف برخی داروها ایجاد شوند.
• دیابت بارداری: نوعی دیابت است که در دوران بارداری تشخیص داده می‌شود و فرد پیش از بارداری به دیابت مبتلا نبوده است.

برخلاف تصور رایج، دیابت نوع یک فقط در کودکان و دیابت نوع 2 فقط در بزرگسالان ایجاد نمی‌شود و هر دو نوع می‌توانند در سنین مختلف بروز پیدا کنند.

علائم و نشانه‌های دیابت نوع 2

علائم دیابت نوع ۲ معمولاً به‌آرامی و طی چندین سال ظاهر می‌شوند و ممکن است آن‌قدر خفیف باشند که فرد متوجه آن‌ها نشود. بعضی افراد هم هیچ علامتی ندارند و ممکن است تا زمان بروز مشکلات مرتبط با دیابت، مانند تاری دید یا بیماری‌های قلبی‌عروقی، از ابتلای خود آگاه نشوند.

این علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• تشنگی زیاد و پرنوشی
•  افزایش ادرار (پُرادراری) و تکرر ادرار
• احساس گرسنگی بیش از حد معمول
• احساس خستگی
• تأخیر در بهبود زخم‌ها
• بی‌حسی یا گزگز در دست‌ها و پاها
• تاری دید
• خشکی پوست
• کاهش وزن بدون دلیل مشخص

همچنین، بعضی از زنان مبتلا به دیابت نوع ۲ ممکن است عفونت‌های قارچی واژن یا عفونت‌های مجاری ادراری  (UTI) را به‌طور مکرر تجربه کنند.

در صورت مشاهده این علائم، بهتر است برای بررسی علت و ارزیابی وضعیت قند خون به پزشک مراجعه کنیم. تشخیص دیابت نوع ۲ با استفاده از آزمایش‌های خون و بر اساس معیارهای تشخیصی مشخص انجام می‌شود.

علت دیابت نوع ۲ چیست و چه عواملی خطر ابتلا به آن را افزایش می‌دهند؟

دیابت نوع ۲ زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های بدن به‌‌خوبی به انسولین پاسخ نمی‌دهند (مقاومت به انسولین) و یا پانکراس نمی‌تواند انسولین کافی برای کنترل قند خون تولید کند. انسولین هورمونی است که به سلول‌های بدن کمک می‌کند گلوکز(قند) موجود در خون را دریافت کرده و از آن برای تأمین انرژی استفاده کنند. اختلال در عملکرد یا ترشح انسولین باعث افزایش سطح قند خون می‌شود.

عوامل مختلفی می‌توانند احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش بدهند، از جمله:

• سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی: ابتلای والدین یا خواهر و برادر به دیابت نوع ۲
• افزایش سن: به‌ویژه در افراد چهل‌وپنج ساله و بالاتر
• اضافه ‌وزن و چاقی: به‌ویژه تجمع چربی در ناحیه شکم
• کم‌تحرکی و تغذیه نامناسب: فعالیت بدنی ناکافی و مصرف زیاد مواد غذایی فرآوری‌شده، کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده و چربی‌های اشباع
• بعضی بیماری‌ها و شرایط پزشکی: پیش‌دیابت، فشار خون بالا، اختلال‌های چربی خون، سابقه دیابت بارداری و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک  (PCOS)
• مصرف بعضی داروها و اختلال‌های هورمونی: مثل مصرف طولانی‌مدت کورتیکواستروئیدها و بعضی از اختلال‌های غدد درون‌ریز

عواملی مثل استرس مزمن و خواب ناکافی یا بی‌کیفیت هم ممکن است در افزایش خطر ابتلا نقش داشته باشند.

  بیشتر بدانیم: ارتباط چاقی و دیابت نوع دو

دیابت نوع ۲ چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص دیابت نوع ۲ بر اساس نتایج آزمایش‌های خون و ارزیابی پزشک انجام می‌شود. به این دلیل که این بیماری ممکن است در مراحل اولیه بدون علامت باشد، انجام آزمایش‌های غربالگری در افراد در معرض خطر اهمیت زیادی دارد.

میزان قند خون برای تشخیص دیابت نوع ۲ چقدر است؟

آزمایش‌های مورداستفاده برای تشخیص دیابت شامل موارد زیرند:

• هموگلوبین A1c(HbA1c) : میانگین سطح قند خون را طی حدود دو تا سه ماه گذشته نشان می‌دهد و به ناشتا بودن نیاز ندارد.

• قند خون ناشتا  (FPG): میزان قند خون را بعد از حداقل هشت ساعت ناشتایی اندازه‌گیری می‌کند.
• آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) : میزان قند خون را دو ساعت بعد از مصرف محلول حاوی ۷۵ گرم گلوکز اندازه‌گیری می‌کند.

محدوده‌های طبیعی، پیش‌دیابت و دیابت در این آزمایش‌ها به شرح زیر است:

• قند خون تصادفی: این آزمایش بدون نیاز به ناشتایی انجام می‌شود. قند خون تصادفی ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بیشتر، در صورت همراهی با علائم کلاسیک افزایش قند خون مثل تشنگی شدید، تکرر ادرار یا کاهش وزن بدون علت، می‌تواند برای تشخیص دیابت کافی باشد.کافی باشد.

در سایر شرایط، معمولاً برای تأیید تشخیص دیابت به دو نتیجه آزمایشگاهی غیرطبیعی نیاز است که می‌توانند از تکرار یک آزمایش یا انجام دو آزمایش متفاوت به دست بیایند.

• غربالگری: بر اساس توصیه‌های انجمن دیابت، غربالگری دیابت نوع ۲ برای تمام بزرگسالان از سی‌وپنج سالگی توصیه می‌شود. همچنین، بررسی قند خون در گروه‌های زیر اهمیت دارد
  • افراد دارای اضافه ‌وزن یا چاقی که حداقل یک عامل خطر دیگر برای دیابت دارند؛ حتی اگر کمتر از سی‌وپنج سال داشته باشند.
  • افراد مبتلا به پیش‌دیابت که معمولاً باید حداقل سالی یک‌بار بررسی شوند.
  • زنانی که سابقه دیابت بارداری دارند و لازم است بعد از زایمان هم به‌صورت دوره‌ای غربالگری شوند.
  • کودکان و نوجوانان دارای اضافه‌ وزن یا چاقی که عوامل خطر دیگری برای دیابت نوع ۲ دارند.

زمان شروع و فاصله بین آزمایش‌های غربالگری می‌تواند با توجه به سن، نتایج آزمایش‌های قبلی و عوامل خطر هر فرد متفاوت باشد و بهتر است بر اساس نظر پزشک تعیین شود.

بیشتر بدانیم: پیش‌دیابت؛ علل، علائم و تشخیص

عوارض ابتلا به دیابت نوع دو

بالا بودن قند خون در صورت کنترل‌نشدن، به‌مرور زمان می‌تواند به اندام‌های مختلف بدن آسیب برساند. مهم‌ترین عوارض دیابت نوع ۲ عبارتند از:

دیابت همچنین با افزایش احتمال بعضی مشکلات شنوایی، اختلال‌های خواب (آپنه خواب)، افسردگی و مشکلات شناختی (بعضی از انواع زوال عقل) همراه است. کنترل مناسب قند خون در دوران بارداری هم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که دیابت کنترل‌نشده می‌تواند خطر عوارض بارداری (سقط جنین، بروز نقص‌های مادرزادی و تولد زودرس) را افزایش بدهد.

بیشتر بدانیم: دیابت و بیماری مزمن کلیوی

درمان

زندگی با دیابت نوع ۲ مستلزم آشنایی با این بیماری و ایجاد تغییراتی در سبک زندگی است. آموزش درباره دیابت و یادگیری مهارت‌های خودمراقبتی، بخش مهمی از مدیریت این بیماری محسوب می‌شود. مدیریت دیابت شامل موارد زیر است:

• تغذیه سالم
• فعالیت بدنی منظم
• کاهش وزن، در صورت نیاز
• پایش قند خون متناسب با برنامه مراقبتی فرد
• درمان دارویی با تجویز پزشک؛ این درمان ممکن است در صورت نیاز شامل انسولین هم باشد

این اقدام‌ها به حفظ قند خون در محدوده هدف تعیین‌شده برای هر فرد کمک می‌کنند و می‌توانند احتمال بروز عوارض دیابت را کاهش بدهند یا بروز آن‌ها را به تأخیر بیندازند.

تغذیه سالم

رژیم غذایی واحدی برای همه افراد مبتلا به دیابت وجود ندارد. با این‌ وجود، بهتر است در برنامه غذایی خود به موارد زیر توجه کنیم:

• تنظیم زمان وعده‌های غذایی و در صورت نیاز، میان‌وعده‌ها، متناسب با برنامه درمانی فرد
• تنظیم حجم وعده‌ها و میزان کالری دریافتی متناسب با نیاز بدن و هدف وزنی هر فرد
• مصرف بیشتر مواد غذایی پُرفیبر
• محدود کردن شیرینی‌ها، نوشیدنی‌های شیرین، غلات تصفیه‌شده و غذاهای فرآوری‌شده و کنترل مقدار مواد غذایی نشاسته‌ای
• مصرف متعادل لبنیات کم‌چرب و منابع پروتئینی سالم
• استفاده از روغن‌های سالم

بیشتر بدانیم: رژیم غذایی در افراد مبتلا به دیابت

فعالیت بدنی منظم

فعالیت بدنی منظم به کنترل قند خون، کاهش وزن یا حفظ وزن مناسب کمک می‌کند. نوع و شدت فعالیت باید متناسب با شرایط جسمی هر فرد باشد و افراد دارای عوارض دیابت یا بیماری‌های همراه بهتر است پیش از شروع برنامه ورزشی با پزشک مشورت کنند.

• فعالیت هوازی: برای بیشتر بزرگسالان، دست‌کم صدوپنجاه دقیقه فعالیت با شدت متوسط تا شدید در هفته، مثل پیاده‌روی تند، شنا یا دوچرخه‌سواری، توصیه می‌شود.
• تمرین‌های قدرتی: استفاده از وزنه برای دو تا سه جلسه در هفته و در روزهای غیرمتوالی
• تحرک بیشتر در طول روز: بعد از هر سی دقیقه نشستن، چند دقیقه ایستادن یا راه رفتن یا انجام یک فعالیت سبک

کاهش وزن

در صورت داشتن اضافه وزن یا ابتلا به بیماری چاقی، کاهش پنج تا هفت درصد از وزن بدن می‌تواند به بهبود قند خون، کلسترول، تری‌گلیسرید و فشار خون کمک کند. هدف کاهش وزن بهتر است با کمک پزشک یا متخصص تغذیه و متناسب با شرایط ما تعیین شود.

پایش قند خون

پایش منظم قند خون به بررسی میزان کنترل دیابت و حفظ قند خون در محدوده هدف کمک می‌کند. پزشک با توجه به شرایط فرد و نوع درمان، دفعات اندازه‌گیری قند خون را مشخص می‌کند؛ برای مثال، افراد مصرف‌کننده انسولین ممکن است به بررسی مکرر قند خون نیاز داشته باشند.

برای اندازه‌گیری قند خون در منزل می‌توان از دستگاه گلوکومتر استفاده کرد که میزان قند خون را با یک قطره خون اندازه‌گیری می‌کند. همچنین، سیستم پایش مداوم قند خون (CGM) با استفاده از حس‌گری که روی پوست قرار می‌گیرد، سطح گلوکز را در طول شبانه‌روز پایش می‌کند و می‌تواند در صورت بالا یا پایین رفتن آن هشدار بدهد.

درمان دارویی

درمان دارویی یکی از بخش‌های مهم مدیریت دیابت نوع ۲ به‌شمار می‌آید و ممکن است از زمان تشخیص، همراه با اصلاح سبک زندگی شروع شود. انتخاب دارو یا ترکیب داروها به عواملی مثل سطح قند خون، وضعیت وزن، خطر افت قند خون و وجود بیماری‌های همراه، از جمله بیماری‌های قلبی‌-عروقی و کلیوی بستگی دارد. شروع یا تغییر درمان باید با نظر پزشک و متناسب با شرایط هر فرد انجام شود.

داروهای مورداستفاده برای کنترل دیابت نوع ۲ شامل گروه‌های مختلفی هستند. از جمله:

• داروهای خوراکی دیابت:

متفورمین یکی از داروهای پُرکاربرد است که به کاهش قند خون کمک می‌کند. داروهای دیگری مثل سولفونیل‌اوره‌ها، مهارکننده‌های DPP-4 و مهارکننده‌های SGLT2 هم ممکن است متناسب با شرایط بیمار تجویز شوند. بعضی داروهای گروه SGLT2 علاوه بر کنترل قند خون، می‌توانند در بعضی بیماران مزایای قلبی و کلیوی داشته باشند.

• داروهای مبتنی بر GLP-1 و داروهای دوگانه GIP/GLP-1 :

این داروها به کنترل قند خون کمک می‌کنند و می‌توانند در کاهش وزن هم مؤثر باشند. بعضی از آن‌ها مزایای قلبی، کلیوی یا متابولیک دیگری هم دارند.

• انسولین:

بعضی از افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، به‌ویژه در صورت افزایش شدید قند خون یا وجود علائم قابل‌توجه، ممکن است به درمان با انسولین نیاز داشته باشند. با این‌ وجود، همه بیماران به انسولین نیاز ندارند و انتخاب آن بر اساس وضعیت هر فرد انجام می‌شود.

همچنین ممکن است برای کنترل بیماری‌ها و عوامل خطر همراه با دیابت، مثل فشار خون بالا و اختلال‌های چربی خون، داروهای دیگری تجویز شوند.

• جراحی متابولیک: در بعضی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ و چاقی، جراحی متابولیک هم می‌تواند به بهبود کنترل قند خون و کاهش وزن کمک کند. مناسب‌ بودن این روش با ارزیابی تخصصی مشخص می‌شود.

بیشتر بدانیم: افت قند خون یا هیپوگلیسمی؛ علت، علائم و درمان

به‌طور کلی، دیابت نوع ۲ یک بیماری مزمن و قابل مدیریت است که در بروز آن عوامل مختلفی مثل ژنتیک، مقاومت به انسولین، اضافه ‌وزن و سبک زندگی نقش دارند. تشخیص زودهنگام، تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب، پایش قند خون و استفاده از درمان‌های دارویی متناسب با شرایط هر فرد می‌توانند به کنترل بهتر بیماری و کاهش احتمال بروز عوارض آن کمک کنند. به این دلیل که نیازهای درمانی افراد با یکدیگر متفاوت است و ممکن است در طول زمان تغییر کند، پیگیری منظم پزشکی و تنظیم برنامه درمانی بر اساس شرایط هر فرد اهمیت زیادی دارد.

IR-1128-ABD-6228-AS

منابع:

1. https://my.clevelandclinic.org/
2. https://www.mayoclinic.org/
3. https://diabetesjournals.org/
4. https://professional.diabetes.org/