سرطان کلیه چیست ؛ علائم، پیشگیری و درمان آن

سرطان کلیه (Kidney Cancer) انواع مختلفی دارد. کارسینومای سلول کلیوی  (Renal Cell Carcinoma – RCC) شایع‌ترین تومور بدخیم کلیه است که بیش از 90٪ بدخیمی‌های کلیوی را تشکیل می‌دهد. در این مطلب به علائم، روش‌های تشخیص و درمان انواع سرطان کلیه می‌پردازیم.

کلیه چیست و چه عملکردی دارد؟

کلیه‌ها دو عضو لوبیایی شکل‌اند که هر کدام تقریباً به اندازه‌ یک مشتند و درست زیر قفسه‌ دنده‌ای، در دو طرف ستون فقرات قرار دارند.

وظیفه اصلی کلیه‌ها، جدا کردن آب اضافی، نمک و مواد زائد از خونی است که از راه شریان‌های کلیوی وارد کلیه می‌شود. این مواد به ادرار تبدیل می‌شوند. ادرار در بخش مرکزی هر کلیه، که لگنچه کلیوی نام دارد، جمع شده و بعد از راه دو لوله عضلانی باریک به نام حالب به مثانه منتقل می‌شود. مثانه ادرار را تا زمان دفع ذخیره می‌کند.

کلیه‌ها وظایف مهم دیگری هم دارند، از جمله:

• تولید آنزیم رنین برای کمک به تنظیم فشار خون
• تولید هورمون اریتروپویتین برای تحریک مغز استخوان برای ساخت گلبول های قرمز بیشتر

کلیه‌ها برای بدن بسیار مهمند، اما بدن انسان فقط با یک کلیه هم می‌تواند عملکرد طبیعی داشته باشد.

افرادی که هیچ کلیه سالم و فعالی ندارند، با کمک روشی پزشکی به نام دیالیز زندگی می‌کنند. رایج‌ترین نوع دیالیز، با استفاده از دستگاهی ویژه انجام می‌شود که خون را مشابه عملکرد طبیعی کلیه تصفیه می‌کند.

سرطان کلیه چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟

سرطان کلیه نوعی سرطان است که از کلیه آغاز می‌شود؛ زمانی که سلول‌های بدن شروع به رشد غیرقابل‌کنترل می‌کنند. با افزایش تعداد سلول‌های سرطانی، ممکن است توده‌ای به نام تومور تشکیل شود و با گذشت زمان، سرطان به سایر بخش‌های بدن گسترش پیدا کند.

انواع سرطان کلیه و بررسی کارسینومای سلول کلیوی

همه سرطان‌هایی که از کلیه شروع می‌شوند، یکسان نیستند. انواع مختلف سرطان کلیه می‌توانند رفتار متفاوتی داشته باشند و ممکن است به روش‌ درمانی متفاوتی نیاز داشته باشند.

کارسینومای سلول کلیوی
کارسینومای سلول کلیوی (Renal Cell Carcinoma – RCC) که با نام سرطان سلول کلیوی هم شناخته می‌شود، شایع‌ترین نوع سرطان کلیه است و حدود نه مورد از هر ده مورد سرطان کلیه، از این نوع است.

اگرچه RCC معمولاً به صورت یک تومور منفرد در یک کلیه رشد می‌کند، گاهی ممکن است بیش از یک تومور در یک کلیه یا حتی تومورهایی در هر دو کلیه به طور همزمان ایجاد شوند.

انواع کارسینومای سلول کلیوی  

RCC چندین زیرنوع دارد و دانستن زیرنوع کارسینوما می‌تواند در تصمیم‌گیری درباره درمان و همین‌طور تشخیص این‌که آیا سرطان ممکن است ناشی از یک سندروم ژنتیکی ارثی باشد یا نه، به پزشک کمک کند.

کارسینومای سلول کلیوی با سلول شفاف: شایع‌ترین نوع کارسینومای سلول کلیوی است. سلول‌های تشکیل‌دهنده‌ این نوع سرطان، در مشاهده با میکروسکوپ بسیار رنگ‌پریده یا شفاف به نظر می‌رسند.

کارسینومای سلول کلیوی غیر شفاف: این دسته شامل تمام زیرنوع‌هایی می‌شود که جزء کارسینومای سلول شفاف نیستند، از جمله کارسینومای پاپیلاری سلول کلیوی و کارسینومای سلول کلیوی کروموفوب.

سایر انواع RCC: RCC شامل چند زیرنوع دیگر هم می‌شود که هر کدام کمتر از ۱٪ از‌RCCها را تشکیل می‌دهند. همچنین بعضی از انواع RCC در گروه «طبقه‌بندی‌نشده» قرار می‌گیرند، چرا که ویژگی‌های ظاهری آن‌ها با هیچ‌کدام از دسته‌بندی‌های شناخته‌شده دیگر مطابقت ندارد.

سایر انواع سرطان‌های کلیه

سایر انواع سرطان‌های کلیه شامل کارسینومای سلول ترانزیشنال (Transitional Cell Carcinoma-TCC)، تومور ویلمز (Wilms Tumor) و سارکومای کلیه (Renal Sarcoma) می‌شوند.

کارسینومای سلول ترانزیشنال: این نوع حدود پنج تا ده درصد از موارد سرطان کلیه را شامل می‌شود. این سرطان‌ها از لایه‌ی داخلی لگنچه‌ کلیه شروع می‌شوند، یعنی جایی که حالب‌ها به کلیه متصل می‌شوند. این لایه از سلول‌هایی به نام سلول‌های ترانزیشنال تشکیل شده است. این نوع سرطان در بیشتر موارد با سیگار کشیدن و تماس با بعضی مواد شیمیایی سرطان‌زا در محیط کار مرتبط است. افراد مبتلا به TCC، در بیشتر موارد علائم مشابه سرطان سلول کلیوی دارند، مثل خون در ادرار و گاهی درد کمر.

تومور ویلمز: تومور ویلمز تقریباً همیشه در کودکان پیش می‌آید و در بزرگسالان بسیار نادر است.

سارکومای کلیه: نوع نادری از سرطان است که در عروق خونی یا بافت پیوندی کلیه شروع می‌شود و کمتر از ۱٪ از تمام سرطان‌های کلیه را تشکیل می‌دهد.

تومورهای خوش‌خیم (غیر سرطانی) کلیه

بعضی تومورهای کلیه خوش‌خیمند، یعنی سرطانی نیستند و به سایر قسمت‌های بدن گسترش پیدا نمی‌کنند، اگرچه می‌توانند رشد و مشکلاتی ایجاد کنند.

مهم‌ترین عوامل خطر سرطان کلیه و کارسینومای سلول کلیوی (RCC)

عامل خطر (Risk Factor) به هر عاملی گفته می‌شود که احتمال ابتلا به یک بیماری‌ را افزایش می‌دهد. سرطان‌های مختلف، عوامل خطر متفاوتی دارند. بعضی از این عوامل، مثل سیگار کشیدن، قابل تغییرند؛ در حالی که بعضی دیگر، مثل سن یا سابقه خانوادگی قابل‌تغییر نیستند.

داشتن یک یا حتی چند عامل خطر، به این معنا نیست که فرد حتماً به بیماری مبتلا خواهد شد. از سوی دیگر، بعضی افراد مبتلا ممکن است تعداد کمی عامل خطر شناخته‌شده داشته باشند یا اصلاً هیچ عامل خطری نداشته باشند.

عوامل متعددی می‌توانند احتمال ابتلا به سرطان کلیه را افزایش بدهند. با این وجود، اگر فرد مبتلا به سرطان کلیه حتی دارای یک عامل خطر باشد، معمولاً تعیین این‌که آن عامل تا چه اندازه در ایجاد سرطان نقش داشته، دشوار است.

سیگار کشیدن

سیگار کشیدن احتمال ابتلا به کارسینومای سلول کلیوی (RCC) را افزایش می‌دهد. میزان این تأثیر با مقدار مصرف رابطه مستقیم دارد و با ترک سیگار، این اثر به تدریج کاهش پیدا می‌کند.

بیشتر بدانیم: فواید ترک سیگار

اضافه وزن

افرادی که اضافه‌وزن دارند، بیشتر در معرض ابتلا به کارسینومای سلول کلیوی (RCC) قرار دارند. وزن اضافی می‌تواند باعث تغییر در بعضی هورمون‌ها و به دنبال آن ایجاد سرطان شود.

بیشتر بدانیم: چاقی و بیماری های کلیوی

فشار خون بالا

افراد مبتلا به فشار خون بالا، بیشتر در معرض ابتلا به سرطان کلیه قرار دارند.

 سابقه خانوادگی سرطان کلیه

افرادی که سابقه خانوادگی قوی از RCC دارند، حتی بدون وجود سندروم‌های ژنتیکی شناخته‌شده، بیشتر در معرض ابتلا به سرطان کلیه قرار دارند. این احتمال در افرادی که برادر یا خواهر مبتلا دارند، بالاتر است که دلیل این مسئله می‌تواند ژن‌ها یا محیط زندگی مشترک یا هردو باشد.

جنسیت

کارسینومای سلول کلیوی در مردان تقریباً دو برابر زنان دیده می‌شود. این تفاوت ممکن است به مصرف بیش‌تر سیگار و مواجهه بیشتر با مواد سرطان‌زا در محیط کار مربوط باشد.

بیماری پیشرفته کلیه

افراد دچار بیماری شدید کلیه، به‌ویژه کسانی که دیالیز می‌شوند، بیشتر در معرض ابتلا به کارسینومای سلول کلیوی قرار دارند.

عوامل ژنتیکی و ارثی

بعضی افراد تغییرات ژنتیکی را از والدین خود به ارث می‌برند و این مسئله احتمال ابتلا به RCC را در آن‌ها افزایش می‌دهد. گاهی این تغییرات تنها به افزایش خطر RCC محدود می‌شوند، اما گاهی آن‌ها بخشی از سندروم‌های ارثی به‌شمار می‌آیند که می‌توانند خطر سایر بیماری‌ها و سرطان‌ها را هم افزایش بدهند.

افراد دارای شرایط ارثی مرتبط با RCC  باید به‌شکل منظم زیرنظر پزشک قرار بگیرند، به‌ویژه اگر قبلاً به RCC مبتلا شده باشند.

علائم و نشانه‌های سرطان کلیه

سرطان‌های کلیه در بیشتر موارد در مراحل اولیه‌ هیچ علامت و نشانه‌ای ایجاد نمی‌کنند، اما تومورهای بزرگ‌تر یا پیشرفته ممکن است علائم قابل توجهی داشته باشند. بعضی از علائم و نشانه‌های احتمالی سرطان کلیه عبارتند ‌از:

• خون در ادرار (هماچوری)
• درد کمر یا پهلو در یک طرف بدن (بدون آسیب قبلی)
• وجود توده یا برآمدگی در پهلو یا پایین کمر
• تب بدون علت عفونی که برطرف نمی‌شود
• خستگی شدید
• کاهش اشتها
• کاهش وزن غیرقابل توضیح
• کم‌خونی (کاهش تعداد گلبول‌های قرمز خون)

روش‌های تشخیص سرطان کلیه

پزشک در صورت مشاهده علائم احتمالی سرطان کلیه، ممکن است آزمایش‌هایی را برای بررسی کلیه‌ها تجویز کند.

بیشتر افراد زمانی متوجه می‌شوند که به سرطان کلیه مبتلا هستند که برای یک مشکل یا علامتِ غیرمرتبط آزمایش تصویربرداری انجام داده‌اند. برای مثال، گاهی افراد به دلیل درد شکم سی‌تی‌اسکن انجام می‌دهند و در همان بررسی مشخص می‌شود که در یکی از کلیه‌ها تومور وجود دارد.

پزشک ممکن است از روش‌ها و آزمایش‌های زیر برای بررسی کلیه‌ها کمک بگیرد:

تصویربرداری پزشکی 

روش‌های تصویربرداری، تصاویری از داخل بدن ایجاد می‌کنند و می‌توانند محل و اندازه تومور کلیه را نشان دهند. این روش‌ها ممکن است شامل سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن (CT Scan) یا ام‌آر‌آی (MRI) باشند.

بیوپسی

بیوپسی روشی است که در آن نمونه‌ای از بافت برای بررسی در آزمایشگاه برداشته می‌شود. در سرطان کلیه، پزشک با استفاده از یک سوزن نازک، نمونه‌ای از بافت کلیه یا بخش‌های دیگر بدن مثل غدد لنفاوی را خارج می‌کند.

روش‌های درمان سرطان کلیه

چند روش‌ درمانی برای سرطان کلیه وجود دارد و انتخاب روش درمان به نوع سرطان کلیه، محل قرارگیری و اندازه تومور، گسترش سرطان به سایر اندام‌ها و وضعیت کلی سلامت فرد بستگی دارد.

جراحی سرطان کلیه

در بیشتر مواردی که سرطان محدود به کلیه است، جراحی اولین روش درمانی محسوب می‌شود. هدف از جراحی، برداشتن تومور در ضمن حفظ عملکرد کلیه تا حد امکان است. انواع جراحی برای درمان سرطان کلیه عبارتند از:

1- برداشتن کامل کلیه : در این روش که نفرکتومی رادیکال (Radical nephrectomy) نام دارد، تمام کلیه و مقداری از بافت سالم اطراف آن برداشته می‌شود. در بعضی موارد، بافت‌های اطراف مثل غدد لنفاوی، غده فوق کلیوی یا سایر ساختارهای مجاور هم ممکن است برداشته شوند. جراحی می‌تواند به دو صورت انجام شود:

• جراحی باز: از طریق یک برش واحد در شکم یا پهلو
• جراحی لاپاروسکوپی: از طریق چند برش کوچک در شکم

2- برداشتن تومور از کلیه : در این روش، تنها تومور و حاشیه‌ای کوچک از بافت سالم اطراف آن برداشته می‌شود و کلیه به طور کامل خارج نمی‌شود. به این روش، نفرکتومی پارشیال (Partial nephrectomy) گفته می‌شود و می‌تواند به شکل جراحی باز یا لاپاروسکوپی انجام شود.

این روش معمولاً برای تومورهای کوچک کلیه استفاده می‌شود و زمانی که فرد فقط یک کلیه داشته باشد، گزینه مناسبی است. در صورت امکان، این روش بر جراحی کامل کلیه ترجیح داده می‌شود، چراکه عملکرد کلیه حفظ می‌شود و خطر عوارض بعدی مثل نارسایی کلیه و نیاز به دیالیز کاهش پیدا می‌کند.

نوع جراحی با توجه به ویژگی‌های تومور، مرحله بیماری و وضعیت کلی سلامت بیمار انتخاب می‌شود.

کرایوابلیشن

کرایوابلیشن روشی برای انجماد سلول‌های سرطانی است. در این روش، یک سوزن مخصوص توخالی از راه پوست وارد تومور کلیه می‌شود و با کمک سونوگرافی یا روش‌های تصویربرداری دیگر محل آن دقیقاً تعیین می‌شود، بعد گاز بسیار سرد داخل سوزن سلول‌های سرطانی را منجمد می‌کند و از بین می‌برد.

کرایوابلیشن معمولاً برای تومورهای کوچک کلیه استفاده می‌شود و می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای افرادی باشد که جراحی برای وضعیت سلامتی آن‌ها پرخطر است.

رادیوفرکوئنسی ابلیشن

رادیوفرکوئنسی ابلیشن روشی برای گرم کردن و از بین بردن سلول‌های سرطانی است. در این روش، یک پروب مخصوص از طریق پوست وارد تومور کلیه می‌شود و با کمک سونوگرافی یا سایر روش‌های تصویربرداری، محل دقیق آن تعیین می‌شود، بعد جریان الکتریکی از راه سوزن وارد سلول‌های سرطانی شده و آن‌ها را سوزانده و نابود می‌کند.

این روش می‌تواند برای تومورهای کوچک کلیه استفاده ‌شود و گزینه‌ای مناسب برای افرادی باشد که جراحی برای وضعیت سلامتی آن‌ها پرخطر است.

درمان هدفمند

درمان هدفمند برای سرطان شامل داروهایی است که به مواد شیمیایی خاص داخل سلول‌های سرطانی حمله می‌کنند. با مسدود کردن این مواد شیمیایی، سلول‌های سرطانی از بین می‌روند و رشد تومور متوقف می‌شود.

پرتودرمانی

پرتودرمانی از پرتوهای قدرتمند انرژی مانند اشعه ایکس برای درمان سرطان استفاده می‌کند. پرتودرمانی می‌تواند برای از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده شود و همچنین در کنترل یا کاهش علائم سرطان کلیه که به سایر نقاط بدن مثل استخوان‌ها یا مغز گسترش پیدا کرده، مفید باشد.

ایمونوتراپی

ایمونوتراپی یا ایمنی‌درمانی روشی است که با استفاده از داروها به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را از بین ببرد. سیستم ایمنی به‌طور طبیعی با سلول‌های غیرطبیعی و بیماری‌ها مقابله می‌کند، اما سلول‌های سرطانی می‌توانند با پنهان شدن از سیستم ایمنی، به رشد و بقا ادامه بدهند. ایمونوتراپی به سلول‌های ایمنی کمک می‌کند تا سلول‌های سرطانی را شناسایی و نابود کنند.

در سرطان کلیه، ایمونوتراپی ممکن است بعد از جراحی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی باقی‌مانده استفاده شود. همچنین در مواردی که تومور بسیار بزرگ شده یا به سایر بخش‌های بدن گسترش یافته است هم کاربرد دارد.

شیمی‌درمانی

به‌طور معمول، سرطان‌های کلیه نسبت به شیمی‌درمانی مقاومت نشان می‌دهند؛ با این وجود، این روش ممکن است در درمان بعضی از انواع نادر سرطان کلیه مورد استفاده قرار بگیرد.

در مجموع، سرطان کلیه یکی از سرطان‌های مهم دستگاه ادراری است که شناخت علائم و عوامل خطر آن می‌تواند به تشخیص زودهنگام و درمان موثر کمک کند. پیشرفت روش‌های تشخیصی و درمانی، امید به کنترل بیماری و افزایش کیفیت زندگی بیماران مبتلا به RCC را بیش از گذشته فراهم کرده است.

IR-0628-ABD-5494-AS

منابع:

1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/
2. https://www.niddk.nih.gov/
3. https://www.cancer.org/
4. https://www.mayoclinic.org/
5. https://www.nhs.uk/
6. https://www.kidney.org/
7. https://www.cancer.gov/