علت سردرد چیست؟ علائم، انواع و راه‌های درمان

اختلال‌های سردرد از شایع‌ترین مشکلات دستگاه عصبی به‌شمار می‌روند، اما در سطح جهان فقط بخش کوچکی از افراد مبتلا به این اختلالات به‌طور صحیح تشخیص داده می‌شوند و درمان مناسب را دریافت می‌کنند. به‌طور کلی، سردرد در سراسر دنیا کمتر از حد لازم جدی گرفته می‌شود، به‌اندازه کافی شناخته‌شده نیست و از این رو به‌شکل مطلوب درمان نمی‌گردد. در این متن به بررسی بیشتر انواع شایع سردرد و ویژگی‌های آن‌ها می‌پردازیم.

انواع سردرد اولیه: تنشی، میگرنی و خوشه‌ای و علائم تشخیصی

سردردها می‌توانند فعالیت‌های روزمره فرد را مختل کنند، هرچند در بیشتر موارد از بیماری‌های تهدیدکننده زندگی به شمار نمی آیند. شایع‌ترین سردردها در یکی از دسته‌های زیر قرار می‌گیرند:

• سردرد تنشی
• سردرد میگرنی
• سردرد خوشه‌ای

بین انواع سردرد تا حدی هم‌پوشانی وجود دارد، اما بعضی علائم کلیدی به شناخت تفاوت آن‌ها از یکدیگر کمک می‌کنند. این سه نوع سردرد (میگرن، تنشی و خوشه‌ای)، بخش عمده‌ «اختلال‌های سردرد اولیه» را تشکیل می‌دهند. اختلال‌های سردرد اولیه به سردردهایی گفته می‌شود که ناشی از مشکل پزشکی دیگری نیستند.

هرکدام از این سه نوع سردرد اولیه می‌توانند به‌صورت مکرر بروز پیدا کنند و حتی هر روز اتفاق بیفتند. وجود سردرد روزانه، به‌ویژه اگر تازه ایجاد شده باشد، می‌تواند این نگرانی را مطرح کند که علت جدی‌تری در کار باشد و بر اساس شرح حال فرد و یافته‌های معاینه فیزیکی، ممکن است نیاز به انجام آزمایش‌ها یا بررسی‌های تکمیلی باشد.

سردرد تنشی: علائم رایج و تفاوت با میگرن

علائم سردرد تنشی عبارت‌اند از:

• فشار یا سفتی در دو طرف سر یا گردن احساس می‌شود.

• درد خفیف تا متوسط که یکنواخت است و حالت ضربان‌دار ندارد.
• درد با فعالیت بدنی تشدید نمی‌شود.
• شدت درد ممکن است در طول مدت سردرد کم و زیاد شود.
• ممکن است عضلات سر، گردن یا شانه‌ها هنگام لمس، حساس و دردناک باشند.

افرادی که دچار سردرد تنشی می‌شوند، معمولاً پیش از شروع سردرد احساس استرس یا تنش دارند. برخلاف میگرن، سردرد تنشی معمولاً همراه با علائمی مثل تهوع، استفراغ، حساسیت به نور و صدا یا  اورا نیست.

سردرد میگرنی

سردرد میگرنی معمولاً باعث درد متوسط تا شدید می‌شود که با قرار گرفتن در معرض نوریا صدا و حرکت تشدید می‌شود. در بعضی از بیماران، تهوع و استفراغ هم دیده می‌شود. مدت حمله میگرن معمولاً چند ساعت است، اما گاهی می‌تواند تا سه روز ادامه پیدا کند. هنگام بروز حمله میگرن، در بیشتر موارد استراحت در یک اتاق تاریک و ساکت برای فرد آرامش‌بخش است.

میگرن در خانم‌ها شایع‌تر از آقایان است و شروع آن معمولاً در دوران بلوغ یا سال‌های باروری اتفاق می‌افتد. بعضی خانم‌ها گزارش می‌کنند که حوالی یائسگی، الگوی سردردهای میگرنی آن‌ها تغییر می‌کند.

سردرد خوشه‌ای

سردرد خوشه‌ای نوعی سردرد بسیار شدید و ناتوان‌کننده است که به‌صورت دوره‌ای (خوشه‌ای) تکرار می‌شود؛ این حمله‌ها معمولاً در ساعت‌های مشخصی از شبانه‌روز و زمان‌های مشخصی از سال برای مدت چند هفته تا چند ماه تکرار می‌شوند و پس از آن فرد وارد دوره‌های بدون سردرد می‌شود.

سردرد خوشه‌ای نسبتاً نادر است و کمتر از یک درصد افراد را درگیر می‌کند. این نوع سردرد در مردان شایع‌تر از زنان است و  معمولاً در بزرگسالی (در بیشتر موارد بین ۲۵ تا ۵۰ سالگی) شروع می‌شود.

علائم و ویژگی‌های سردرد خوشه‌ای

• این نوع سردرد ناگهانی و بدون علامت هشدار شروع می‌شود و ظرف چند دقیقه به اوج شدت خود می‌رسد.
• درد آن معمولاً به‌صورت عمیق، بسیار شدید، مداوم و انفجاری توصیف می‌شود؛ هرچند گاهی می‌تواند ضربان‌دار هم باشد.
• ممکن است تا هشت حمله در روز پیش بیاید، اما مدت هر حمله معمولاً کوتاه است (حدود پانزده دقیقه تا سه ساعت).
• درد معمولاً از داخل یا اطراف یک چشم یا شقیقه شروع می‌شود؛ کمتر پیش می‌آید که از صورت، گردن، گوش یا یک سمت سر شروع شود.
• درد همیشه یک‌طرفه است.
• بیشتر افراد در زمان حمله بی‌قرارند و ممکن است راه بروند یا به جلو و عقب تاب بخورند.
• با قرمزی و اشک‌ریزش چشم در سمت دردناک، گرفتگی یا آبریزش بینی، تعریق و رنگ‌پریدگی پوست همراه است.
•  بعضی بیماران در چشم درگیر، دچار حساسیت به نور می‌شوند.

سردرد خوشه‌ای می‌تواند در هر سنی شروع شود. همچنین در افراد مبتلا به این نوع سردرد، احتمال داشتن سابقه خانوادگی این مشکل بیشتر است.  مصرف الکل می‌تواند بروز حمله سردرد خوشه‌ای را تحریک کند و افرادی که سیگار مصرف می‌کنند، بیشتر در معرض بروز نوع شدید سردرد خوشه‌ای قرار دارند.

جدول زیر ویژگی‌های سه نوع سردرد اولیه (میگرن، تنشی و خوشه‌ای) را به صورت مقایسه‌ای از نظر محل و ماهیت درد، مدت زمان حمله و علائم نشان می‌دهد:

سایر علل سردرد

علاوه بر سردردهای اولیه مثل میگرن، تنشی و خوشه‌ای، علت‌های دیگری هم می‌توانند باعث سردرد شوند. بعضی از موارد مهم شامل ضربه به سر، مشکلات سینوسی و گردن (مثل آرتروز گردن) می‌شوند.

سردرد بعد از ضربه به سر: علائم شایع و زمان مراجعه به پزشک

بروز سردرد در فاصله‌ یک تا دو روز بعد از ضربه به سر نسبتاً شایع است. بیشتر افراد این نوع سردرد را به صورت یک ناراحتیِ منتشر، مبهم، دردناک و مداوم گزارش می‌کنند که هرازگاهی بدتر می‌شود. سایر علائم شایع همراه می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سرگیجه دورانی (احساس چرخش محیط)
• سبکی سر
• مشکل در تمرکز
• اختلال در حافظه
• خستگی‌ زودهنگام
• تحریک‌پذیری

این نوع سردرد ممکن است تا چند ماه ادامه پیدا کند؛ سردرد ناشی از ضربه به سر لازم است بلافاصله توسط پزشک ارزیابی شود. همچنین اگر فرد طی یک تا دو هفته بعد از حادثه‌ شروع به بهبود نکند، باید توسط پزشک معاینه و بررسی شود.

سردرد سینوسی

سردردهای عودکننده‌ای که واقعاً به عفونت‌های سینوس‌ها مربوط باشند، شایع نیستند و بسیاری از مواردی که به‌عنوان «سردرد سینوسی» تصور می‌شوند، در واقع میگرنند.

سردرد مرتبط با آرتریت گردن؛ علائم و راه تشخیص

درد ناشی از مفاصلِ بخش بالایی ستون فقرات گردنی (مهره‌های گردن) می‌تواند به ناحیه سر هم انتشار پیدا کند. در این حالت، درد معمولاً از گردن یا پشت سر شروع می‌شود و بعد به جلوی سر یا ناحیه گیجگاه‌ها گسترش پیدا می‌کند. این نوع سردرد در بیشتر موارد یک‌طرفه است و با حرکت دادن گردن تشدید می‌شود. در بعضی موارد هم کاهش دامنه حرکت گردن یا درد هنگام لمس ناحیه گردن دیده می‌شود. این وضعیت بیشتر در سنین بالاتر (معمولاً بعد از حدود پنجاه سالگی) و هم‌زمان با بروز آرتریت پیش می‌آید.

آیا سردرد نشانه تومور مغزی است؟

هرچند سردرد یکی از علائمی است که ممکن است در بعضی از افراد مبتلا به تومور مغزی دیده شود، اما باید تأکید کرد که در افرادی که فقط به دلیل سردرد به پزشک مراجعه می‌کنند، وجود تومور مغزی بسیار نادر است و بیشتر سردردها علت خوش‌خیم دارند.

حدود نیمی از افراد مبتلا به تومور مغزی ممکن است سردرد را تجربه کنند، اما این سردردها معمولاً همراه با علائم دیگری مثل تغییرات عصبی، تهوع و استفراغ مداوم یا بدتر شدن تدریجی علائمند.

در بعضی موارد، سردردهای ناشی از تومور مغزی ممکن است مزمن باشند یا موقع خم شدن به جلو تشدید شوند؛ با این وجود، این علائم می‌توانند در بسیاری از سردردهای غیرخطرناک هم دیده شوند و به‌تنهایی نشانه وجود تومور مغزی نیستند.

علائم خطرناک سردرد: چه زمانی باید فوری به اورژانس مراجعه کنیم؟

درست است که بیشتر سردردها خطرناک نیستند، اما گاهی سردرد می‌تواند نشانه یک مشکل جدی در مغز باشد؛ مثل عفونت، التهاب یا خونریزی داخل یا اطراف مغز. در شرایط زیر باید خیلی سریع به پزشک یا اورژانس مراجعه کنیم:

• سردردی که ناگهانی شروع و در عرض چند ثانیه تا چند دقیقه بسیار شدید شود.

• سردرد شدیدی که با تب یا سفت شدن گردن همراه باشد.
• سردردی که همراه تشنّج، تغییر رفتار، گیجی یا بیهوشی باشد.
• سردردی که بعد از ورزش سنگین یا ضربه به سر (حتی خفیف) شروع شود.
• سردرد جدیدی که با ضعف، بی‌حسی، اختلال در صحبت کردن یا مشکل بینایی همراه باشد. هرچند میگرن هم گاهی می‌تواند چنین علائمی ایجاد کند، اما اولین بار که این علائم را تجربه می‌کنیم لازم است خیلی سریع به پزشک مراجعه کنیم.

همچنین اگر سردردهای ما طولانی‌مدت یا مکرر هستند، در فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد می‌کنند، یا شدت درد هر بار بیشتر می‌شود، بهتر است زودتر به پزشک مراجعه کنیم تا بررسی دقیق‌تری انجام شود.

تشخیص سردرد چگونه انجام می‌شود؟

پزشک معمولاً با تکیه بر توضیحات دقیق ما درباره سردرد (محل درد، شدت، مدت، عوامل محرک، علائم همراه و…) و همینطور معاینه بالینی، نوع سردرد را مشخص می‌کند. بعضی افراد دچار بیش از یک نوع سردرد هستند.

در بعضی شرایط، ممکن است پزشک انجام تصویربرداری مثل سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی را هم توصیه کند؛ برای مثال در یکی از شرایط زیر:

• علائم غیرمعمول باشند.
• یکی از علائم هشداردهنده (که بالاتر توضیح داده شدند) مشاهده شود.
• تغییر ناگهانی در الگوی معمول سردردها ایجاد شود.
• سردردها با وجود درمان، به‌طور پیش‌رونده بدتر شوند.

درمان سردرد: کدام روش برای درمان سردرد ما مناسب‌تر است؟

این‌که «کدام درمان برای ما مناسب‌تر است» به چند عامل بستگی دارد، از جمله:

• نوع سردرد
• این‌که چند وقت یک‌بار دچار سردرد می‌شویم
• شدت سردرد(ها)

تعدادی از داروها فقط برای تسکین یک حمله سردرد به کار می‌روند، اما بعضی دیگر باید هر روز و به‌طور منظم مصرف شوند تا از بروز سردرد پیشگیری کنند.

با توجه به تنوع علت‌ها و انواع سردرد، تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب، بعداز ارزیابی توسط پزشک امکان‌پذیر است.

IR-0228-ABD-5049-AS

منابع:

1. World Health Organization. (2025, October 24). Migraine and other headache disorders. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/headache-disorders World Health Organization
2. Kissoon, N. R., & Steel, S. (2024, November 5). Patient education: Headache causes and diagnosis in adults (Beyond the Basics). In UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/headache-causes-and-diagnosis-in-adults-beyond-the-basics
3. Patient education: Headaches in adults (The Basics). Retrieved from UpToDate on: Aug 03, 2024.
4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554510/