اندومتریوز چیست؛ علائم، علت و روش‌های تشخیص و درمان

اندومتریوز (Endometriosis) حدود ۱۰٪ از زنان در سنین باروری، معادل نزدیک به صدونود میلیون نفر در سراسر جهان، را درگیر می‌کند. جالب است بدانیم که درد شدید هنگام قاعدگی، درد لگنی مزمن، ناباروری و در بعضی موارد خون‌ریزی شدید یا غیرطبیعی قاعدگی از علائم شایع اندومتریوز به‌شمار می‌آیند. در این مطلب به بررسی این مشکل، علت و روش‌های تشخیص و درمان آن می‌پردازیم.

اندومتریوز چیست؟ تعریف ساده و علمی

نام لایه داخلی پوشاننده رحم «اندومتر» است. در افراد مبتلا به اندومتریوز، بافتی مشابه اندومتر، خارج از رحم رشد می‌کند. این بافت هم مثل اندومتر طبیعی به تغییرات هورمونی پاسخ می‌دهد و می‌تواند دچار رشد و التهاب شود. این التهاب می‌تواند به بروز علائم منجر شود.

علت اندومتریوز چیست؟

علت دقیق اندومتریوز هنوز به‌طور کامل مشخص نیست و احتمالاً عوامل مختلفی در ایجاد آن نقش دارند. یکی از نظریه‌های رایج این است که در طول دوره قاعدگی ماهانه، مقداری از خون قاعدگی و بافت آندومتر از رحم به‌صورت برگشتی از راه لوله‌های فالوپ وارد لگن می‌شود و بعد این بافت در همان جایی که در لگن قرار می‌گیرد، رشد می‌کند. به این نظریه « بازگشت خون قاعدگی » گفته می‌شود.

علائم اندومتریوز چیست؟ از درد لگنی تا ناباروری

بعضی از افراد مبتلا به اندومتریوز هیچ علامتی ندارند. شایع‌ترین علامت اندومتریوز، درد در ناحیه لگن است، به‌ویژه هم‌زمان با قاعدگی.

درد لگنی: درد لگنی ناشی از اندومتریوز می‌تواند در زمان‌های زیر پیش بیاید:

• درست پیش از شروع یا هنگام قاعدگی. در بعضی موارد، دردهای قاعدگی ممکن است با گذشت زمان شدیدتر شوند.
• بین دوره‌های قاعدگی، با تشدید درد در هنگام قاعدگی
• هنگام یا پس از رابطه جنسی
• هنگام دفع مدفوع یا ادرار، به‌ویژه در زمان قاعدگی

درد لگنی می‌تواند دلایل دیگری هم داشته باشد؛ از جمله اسپاسم عضلات کف لگن، عفونت‌های لگنی، و سندرم روده تحریک‌پذیر. پزشک می‌تواند بعد از ارزیابی کامل علت دقیق درد لگنی را تشخیص بدهد.

ناباروری: اندومتریوز می‌تواند باردار شدن را سخت کند. یکی از دلایل این موضوع، ایجاد چسبندگی‌های لگنی است که ممکن است به تخمدان‌ها یا لوله‌های فالوپ آسیب برسانند و عملکرد طبیعی آن‌ها را مختل کنند. حتی افراد مبتلا به اندومتریوز که چسبندگی قابل‌توجهی ندارند هم ممکن است در باردار شدن با مشکل مواجه شوند.

اندومتریوما (کیست شکلاتی): افراد مبتلا به اندومتریوز ممکن است دچار کیست‌های تخمدانی حاوی بافت اندومتر شوند که به آن‌ها «اندومتریوما» گفته می‌شود. اندومتریوما‌ها گاهی در سونوگرافی لگن دیده یا هنگام معاینه لگن لمس می‌شوند. این کیست‌ها خوش‌خیم (غیرسرطانی) هستند اما می‌توانند باعث درد لگنی شوند که در این صورت معمولاً جراحی برای برداشتن آن‌ها توصیه می‌شود.

تشخیص اندومتریوز

پزشک ممکن است در صورتی که دچار درد لگنی یا دردهای شدید قاعدگی باشیم، به اندومتریوز مشکوک شود. با این وجود، تنها راه قطعی برای تشخیص اندومتریوز مشاهده مستقیم ضایعات و در صورت نیاز نمونه‌برداری است.

اندومتریوز را نمی‌توان به‌طور قطعی با سونوگرافی، عکس‌برداری با اشعه ایکس یا سایر روش‌های غیرتهاجمی تشخیص داد؛ البته اندومتریوماها در بیشتر موارد در سونوگرافی قابل مشاهده‌اند.

اگر علائم ما نشان‌دهنده اندومتریوز باشند، ممکن است پزشک به‌جای انجام جراحی برای تأیید تشخیص، ابتدا مصرف دارو را پیشنهاد کند تا مشخص شود آیا علائم به درمان دارویی پاسخ می‌دهند یا نه.(2) تشخیص بالینی اندومتریوز می‌تواند بر اساس علائم فرد و آزمایش‌های تصویربرداری مثل سونوگرافی یا MRI انجام شود و انجام جراحی پیش از شروع درمان، الزاماً ضروری نیست.

اندومتریوز بر اساس یافته‌های جراحی به درجات خفیف، متوسط یا شدید طبقه‌بندی می‌شود. با وجود این طبقه‌بندی همیشه با شدت علائم مطابقت ندارد؛ به‌طوری که بعضی افراد با بیماری خفیف، ممکن است علائم شدید داشته باشند و برخی دیگر با بیماری شدید، ممکن است علائم خفیفی تجربه کنند.

بیشتر بدانیم: خون‌ریزی شدید قاعدگی

روش‌های درمان اندومتریوز؛ داروها، درمان هورمونی و جراحی

چندین گزینه درمانی برای اندومتریوز وجود دارد:

• داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)
• روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری
• سایر درمان‌های هورمونی (آگونیست‌ها و آنتاگونیست‌های هورمون آزادکننده گنادوتروپین)
• جراحی

هر گزینه درمانی در ادامه با جزئیات بیشتری توضیح داده می‌شود. انتخاب روش درمان به علائم فرد و این‌که آیا فرد در آینده ممکن است قصد بارداری داشته باشد یا نه بستگی دارد.

داروها

داروها اگرچه اندومتریوز را به طور کامل از بین نمی‌برند، می‌توانند به کاهش درد کمک کنند.

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)

NSAIDها نوعی مسکن هستند که می‌توانند به کاهش درد ناشی از اندومتریوز کمک کنند. این داروها با جلوگیری از آزاد شدن پروستاگلاندین‌ها عمل می‌کنند؛ پروستاگلاندین‌ها از مواد شیمیایی اصلیِ ایجادکننده درد به‌طور کلی و همچنین درد قاعدگی هستند. شروع این داروها یک تا دو روز قبل از شروع قاعدگی بهترین اثر را دارد، چون از تولید پروستاگلاندین جلوگیری می‌کند و در نتیجه درد قاعدگی کمتر می‌شود. NSAIDها اندازه بافت اندومتریوز را کوچک نمی‌کنند و از رشد آن جلوگیری نمی‌کنند.

درمان هورمونی

روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری: روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری، مثل قرص‌های خوراکی در بیشتر موارد در کنترل درد مفیدند، چرا که خون‌ریزی قاعدگی را کم یا متوقف می‌کنند، به‌ویژه اگر به‌صورت پیوسته استفاده شوند.

پروژستین‌ها: پروژستین‌ها شکل مصنوعی هورمون طبیعی پروژسترون هستند. اگر با روش‌های هورمونی حاوی استروژن درد بهتر نشود یا این روش‌ها برای فرد مناسب نباشند، این درمان ممکن است توصیه شود.

آگونیست‌ها و آنتاگونیست‌های هورمون آزادکننده گنادوتروپین (GnRH): این داروها با مهار ترشح هورمون‌های محرک تخمدان، باعث کاهش موقت تولید استروژن می‌شوند. در نتیجه، رشد ضایعات مرتبط با اندومتریوز کاهش یافته و علائم بیماری بهبود پیدا می‌کنند.

این گروه دارویی در بسیاری از افراد، به‌ویژه افراد مبتلا به درد متوسط تا شدید لگنی یا درد قاعدگی مقاوم به درمان‌های اولیه، موجب کاهش قابل‌توجه درد می‌شود. به همین دلیل، یکی از گزینه‌های مهم درمانی در مواردی است که درمان‌های ساده‌تر هورمونی مانند قرص‌های ترکیبی یا پروژستینی کافی نبوده‌اند.

آگونیست‌ها و آنتاگونیست‌های GnRH به‌ویژه در افرادی که به درمان‌های هورمونی دیگر پاسخ مناسب نداده‌اند یا آن‌ها را تحمل نمی‌کنند، گزینه درمانی مناسبی محسوب می‌شوند. همچنین ممکن است به‌عنوان درمان موقت پیش از جراحی یا بعد از جراحی برای عود دیرتر بیماری استفاده شوند.

این داروها معمولاً در افرادی که قصد بارداری دارند به‌طور مستقیم استفاده نمی‌شوند، زیرا به‌طور موقت تخمک‌گذاری را مهار می‌کنند؛ با این وجود، بعد از قطع درمان، عملکرد تخمدان و باروری در بیشتر موارد به حالت طبیعی برمی‌گردد.

مهارکننده‌های آروماتاز: این داروها آنزیم خاصی به نام آروماتاز که باعث افزایش سطح استروژن در بافت می‌شود را مهار می‌کنند و منجر به کاهش استرژن و علائم اندومتریوز می‌شوند.

جراحی

همان‌طور که گفته شد، در بعضی موارد پیش از شروع درمان دارویی، جراحی برای تشخیص اندومتریوز (و احتمالاً برداشتن آن) انجام می‌شود. در بعضی موارد، وقتی داروها به اندازه کافی درد را کنترل نمی‌کنند، گزینه جراحی مطرح می‌شود.

جراحی معمولاً می‌تواند به روش لاپاراسکوپی انجام شود. در این روش، پزشک چند برش کوچک ایجاد می‌کند تا ابزارها وارد شکم و لگن شوند. یکی از ابزارها دوربین و نور دارد و به پزشک این امکان را می‌دهد که اندام‌ها را روی صفحه نمایش مشاهده کند. لاپاراسکوپی نسبت به جراحی باز کمتر تهاجمی است و معمولاً با دوره نقاهت کوتاه‌تری همراه است.

پزشکان از روش‌های مختلفی برای برداشتن یا تخریب بافت اندومتریوز در حین جراحی استفاده می‌کنند. جراحی ممکن است در شرایط زیر به عنوان یک گزینه درمانی مطرح شود:

• داشتن درد شدیدِ متمرکز در یک ناحیه مشخص و حساس بودن آن ناحیه هنگام معاینه
• باقی ماندن درد آزاردهنده مرتبط با اندومتریوز در یک نقطه مشخص هنگام معاینه لگنی، با وجود امتحان کردن داروها
• داشتن توده‌ در ناحیه لگن که ممکن است برای برداشتن آن و تشخیص علت، نیاز به جراحی باشد
• مشکل در باردار شدن، در صورتی که پزشک احتمال دهد اندومتریوز علت آن است

هدف جراحی، برداشتن بافت اندومتریوز و چسبندگی‌ها است. حدود 75٪ افراد بعد از این جراحی برای چند ماه درد کمتری دارند. با این وجود جراحی درمان قطعی و دائمی نیست و احتمال زیادی وجود دارد که بافت اندومتریوز دوباره رشد کند و درد برگردد

در بعضی موارد، به جای برداشتن یا تخریب بافت اندومتریوز، کل رحم (و گاهی تخمدان‌ها) برداشته می‌شوند. این کار معمولاً برای مواردی به کار می‌رود که با وجود درمان‌های دیگر بیماران همچنان علائم شدید دارند و در آینده نمی‌خواهند باردار شوند.

IR-0828-ABD-5727-AS

منابع:

1. https://www.who.int/
2. https://www.uptodate.com