بیماری مزمن کلیه چیست و چگونه تشخیص داده می‌شود؟

بیماری مزمن کلیه CKD؛ (Chronic Kidney Disease) در بسیاری از افراد بدون علامت است و معمولاً تا رسیدن به مراحل پیشرفته علامت قابل‌توجهی ایجاد نمی‌کند. این در حالی است که پیامدهای آن می‌تواند بسیار جدی باشد؛ در سال ۲۰۲۳، CKD نهمین علت مرگ در جهان بوده و حدود 48/1 میلیون مرگ با این بیماری مرتبط بوده است. در این مطلب به بیماری مزمن کلیه، علائم، علت‌های شایع و راهکارهای کند کردن روند آن می‌پردازیم.

بیماری مزمن کلیه چیست؟

کلیه‌ها دو اندام لوبیایی‌شکل و هر کدام تقریباً به اندازه‌ یک  مشتند. کلیه‌ها آب اضافی و مواد زائد را از خون تصفیه و ادرار را تولید می‌کنند . بیماری مزمن کلیه وضعیتی است که در آن کلیه‌ها آسیب می‌بینند و دیگر نمی‌توانند خون را به‌درستی تصفیه کنند. در نتیجه مایع اضافی و مواد زائد در بدن باقی می‌مانند و ممکن است موجب مشکلات سلامتی، از جمله بیماری‌های قلبی شوند.

علائم اولیه بیماری کلیه چیست؟

بیماری کلیه معمولاً در مراحل اولیه علامت مشخصی ایجاد نمی‌کند. دلیل این موضوع این است که بدن معمولاً می‌تواند با کاهش قابل‌توجه عملکرد کلیه‌ها سازگار شود. به همین دلیل، بیماری کلیه در این مرحله معمولاً فقط زمانی تشخیص داده می‌شود که در جریان آزمایش‌های روتین برای یک مشکل دیگر (مثل آزمایش خون یا ادرار) نشانه‌ای از احتمال وجود مشکل در کلیه مشاهده شود.

علائم مرحله پیشرفته بیماری مزمن کلیه؛ از نشانه‌ها تا نارسایی کلیه و دیالیز

اگر بیماری کلیه در مراحل اولیه تشخیص داده نشود، یا به‌تدریج تشدید شود، مجموعه‌ای از علائم می‌توانند بروز پیدا کنند، از جمله:

• کاهش وزن و کم‌اشتهایی
•  تورم مچ پا، پاها یا دست‌ها (به‌دلیل تجمع مایع)
• تنگی نفس
• خستگی
• وجود خون در ادرار
• افزایش نیاز به دفع ادرار، به ویژه شب‌ها
• اختلال در خواب
• خارش پوست
• گرفتگی عضلات
• تهوع
• سردرد
• اختلال نعوظ در مردان

به این مرحله از CKD، «نارسایی کلیه» یا «مرحله نهایی بیماری کلیوی» گفته می‌شود. در این مرحله، ممکن است فرد به دیالیز یا پیوند کلیه نیاز پیدا کند.

علت‌های بیماری مزمن کلیه

دیابت و فشار خون بالا، شایع‌ترین علل بیماری مزمن کلیه  در بزرگسالان به‌شمار می‌روند.

نقش دیابت در بروز بیماری مزمن کلیه

بالا بودن قند خون می‌تواند به فیلترهای کلیه (گلومرول‌ها) آسیب برساند. با گذشت زمان، کلیه‌ها ممکن است آن‌قدر آسیب ببینند که دیگر نتوانند مواد زائد و مایع اضافی را به‌خوبی از خون تصفیه کنند. ضمن این‌که ممکن است پروتئین‌هایی که بدن به آن‌ها نیاز دارد از فیلترهای کلیه عبور کنند و وارد ادرار شوند. به بیماری کلیه‌ای که در اثر دیابت ایجاد می‌شود، «بیماری کلیوی دیابتی» گفته می‌شود.

نقش فشار خون بالا در بروز بیماری مزمن کلیه

فشار خون بالا می‌تواند به رگ‌های خونیِ کلیه و بخش‌های دخیل در فرایند تصفیه آسیب وارد کند. در چنین شرایطی، کلیه‌ها ممکن است نتوانند به درستی مواد زائد و مایعات اضافی را از بدن دفع کنند. از سوی دیگر، تجمع مایع در بدن می‌تواند فشار خون را باز هم افزایش بدهد و به شکل‌گیری چرخه‌ای معیوب و خطرناک بینجامد.

سایر علت‌های بیماری مزمن کلیه در بزرگسالان؛ عوامل کمتر شناخته‌شده

• آسیب حاد کلیه
•  بعضی سرطان‌ها و بیماری‌های مرتبط با آن‌ها
•  اختلال‌هایی که در آن‌ها سیستم ایمنی به سلول‌ها و اندام‌های خودِ بدن حمله می‌کند؛ مثل لوپوس اریتماتوز سیستمیک
• بیماری‌های گلومرولی (که در آن‌ها واحدهای تصفیه‌کننده کلیه درگیر می‌شوند)
• سندرم هپاتورنال و سندرم کاردیورنال (که در آن‌ها بیماری کبد یا قلب به کلیه‌ها آسیب می‌زند)
• عفونت‌ها
• سنگ کلیه که با عوارض همراه باشد.
• سندرم متابولیک (فشار خون بالا، چربی خون بالا، قند خون بالا و چاقی شکمی)
• بیماری کلیه پلی‌کیستیک
• تنگی شریان کلیوی
• چاقی شدید
• بیماری سلول داسی‌شکل

اهمیت تشخیص علت بیماری مزمن کلیه

شناخت علت بیماری مزمن کلیه به ما و تیم درمان کمک می‌کند تا برنامه‌ای دقیق‌ برای کنترل بیماری و پیشگیری از آسیب بیشتر به کلیه‌ها تدوین کنیم.

اهمیت تشخیص زودهنگام بیماری کلیه

هرچه زودتر از وجود بیماری کلیه آگاه شویم، زودتر می‌توانیم درمان را شروع و از کلیه‌ها در برابر آسیب‌های بیشتر محافظت کنیم.
بیماری کلیه در مراحل اولیه معمولاً علامتی ایجاد نمی‌کند؛ به همین دلیل، مطمئن‌ترین راه برای ارزیابی عملکرد کلیه‌ها انجام آزمایش است. اگر یکی از شرایط زیر را داریم، بهتر است از نظر بیماری کلیه موردبررسی قرار بگیریم:
• ابتلا به دیابت
• ابتلا به فشار خون بالا
• اضافه وزن یا چاقی
• سابقه خانوادگی نارسایی کلیه
• ابتلا به بیماری‌های قلبی

پزشکان از چه آزمایش‌هایی برای تشخیص و پایش بیماری کلیه استفاده می‌کنند؟

برای تشخیص بیماری کلیه معمولاً دو آزمایش اصلی انجام می‌شود:

آزمایش خون برای سنجش GFR

این آزمایش نشان می‌دهد کلیه‌ها تا چه اندازه خون را به‌خوبی تصفیه می‌کنند. GFR مخفف «نرخ فیلتراسیون گلومرولی» است. به‌طور کلی، تفسیر به شرح زیر است:

•  GFR برابر ۶۰ یا بیشتر: در محدوده طبیعی؛ باید با پزشک خود درباره زمان بررسی مجدد مشورت کنیم.
•  GFR کمتر از ۶۰: ممکن است نشانه بیماری کلیه باشد؛ لازم است درباره راه‌های حفظ سلامت کلیه در همین سطح، با پزشک مشورت کنیم.
•  GFR برابر ۱۵ یا کمتر: نشان‌دهنده نارسایی کلیه است و بسیاری از افراد در این مرحله به دیالیز یا پیوند کلیه نیاز پیدا می‌کنند.

افزایش GFR معمولاً ممکن نیست، اما می‌توانیم با اقدام‌های درست سرعت افت آن را کاهش بدهیم.

کراتینین ماده‌ای زائد است که در نتیجه تجزیه طبیعی عضلات تولید می‌شود. کلیه‌ها کراتینین را از خون دفع می‌کنند و پزشکان با اندازه‌گیری کراتینین خون،  GFRرا برآورد می‌کنند. هرچه بیماری کلیه پیشرفته‌تر باشد، سطح کراتینین بالاتر می‌رود.

آزمایش ادرار برای بررسی آلبومین

اگر در معرض خطر بیماری کلیه قرار داشته باشیم، پزشک ممکن است ادرار را از نظر وجود آلبومین بررسی کند. آلبومین پروتئینی است که به‌طور طبیعی در خون وجود دارد. کلیه سالم اجازه نمی‌دهد آلبومین وارد ادرار شود، اما در صورت آسیب کلیه مقداری آلبومین وارد ادرار می‌شود. هرچه مقدار آلبومین در ادرار کمتر باشد، وضعیت بهتر است. وجود آلبومین در ادرار «آلبومینوری» نام دارد.

راه‌های کنترل و کند کردن پیشرفت بیماری مزمن کلیه

در صورت ابتلا به بیماری مزمن کلیه، می‌توانیم با انجام چند اقدام، از کلیه‌ها در برابر آسیب بیشتر محافظت کنیم. اقدام‌هایی که برای محافظت از کلیه‌ها در برابر آسیب انجام می‌دهیم، ممکن است به پیشگیری از بیماری‌های قلبی و بهبود سلامت کلی ما هم کمک کنند.

کنترل فشار خون

مهم‌ترین کاری که می‌توانیم برای کمک به درمان بیماری کلیه انجام دهیم، کنترل فشار خون است، چرا که فشار خون بالا می‌تواند به کلیه‌ها آسیب برساند. اگر فشار خون را در محدوده «هدف» (که پزشک تعیین می‌کند) نگه داریم، می‌توانیم از کلیه‌ها بهتر محافظت کنیم.

کنترل قند خون

برای نگه داشتن قند خون در محدوده هدف، بهتر است آن را به‌طور منظم اندازه‌گیری کنیم و با توجه به نتایج (و با مشورت پزشک) درباره رژیم غذایی، فعالیت بدنی و داروها تصمیم بگیریم. رسیدن به اعداد هدف می‌تواند به محافظت از کلیه‌ها کمک کند.

مراجعه منظم به پزشک برای پایش بیماری

آزمایش‌هایی که برای تشخیص بیماری کلیه انجام می‌شوند، برای پیگیری تغییرات عملکرد کلیه و میزان آسیب هم کاربرد دارند. در مراجعه‌ها پزشک همچنین فشار خون‌ ما را بررسی می‌کند و اگر به دیابت مبتلا باشیم، سطح A1C (میانگین قند خون سه ماهه) را هم می‌سنجد.

مصرف داروها طبق دستور پزشک

بسیاری از افراد مبتلا بهCKD داروهایی برای کاهش فشار خون، کنترل قند و کاهش کلسترول خون مصرف می‌کنند.
دو نوع از داروهای کاهش فشار خون ممکن است روند بیماری کلیه را هم کند کنند و نارسایی کلیه را به تأخیر بیندازند؛ حتی در افرادی که فشار خون بالا ندارند. همچنین بسیاری از افراد برای کنترل فشار خون به مصرف دو دارو یا بیشتر نیاز دارند.

دقت در مصرف داروهای بدون نسخه

در مصرف داروهای بدون نسخه (OTC) دقت کنیم. بعضی مسکن‌ها و داروهای سرماخوردگی حاوی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)، می‌توانند به‌ویژه در افراد مبتلا به بیماری کلیه، دیابت یا فشار خون بالا به کلیه‌ها آسیب برسانند. بنابراین بهتر است از پزشک بپرسیم دارویی که مصرف می‌کنیم برای ما بی‌خطر است یا نه.

فعالیت بدنی منظم

در بیشتر روزهای هفته، دست‌کم سی دقیقه فعالیت بدنی داشته باشیم. ورزش می‌تواند به کاهش استرس، کنترل وزن و رسیدن به فشار خون و قند خون هدف کمک کند. بهتر است درباره نوع و مقدار مناسب فعالیت فیزیکی با پزشک معالج خود مشورت کنیم.

حفظ وزن سالم

اضافه‌وزن باعث می‌شود کلیه‌ها سخت‌تر کار کنند و ممکن است به آن‌ها آسیب برساند.

خواب کافی و باکیفیت

خواب کافی(هفت تا هشت ساعت در شب) برای سلامت جسم و روان ضروری است و می‌تواند به کنترل بهتر فشار خون و قند خون کمک کند. با اصلاح عادت‌های خواب می‌توانیم کیفیت خواب را بهبود ببخشیم.

ترک سیگار

مصرف سیگار می‌تواند آسیب کلیه را تشدید کند. ترک سیگار به کنترل بهتر فشار خون و حفظ سلامت کلیه کمک می‌کند و خطر سکته قلبی و مغزی را هم کاهش می‌دهد.

مدیریت استرس و افسردگی

استرس طولانی‌مدت می‌تواند فشار خون و قند خون را بالا ببرد و به افسردگی منجر شود. بعضی از کارهایی که برای سلامت کلیه انجام می‌دهیم (مثل فعالیت بدنی و خواب کافی)، به کاهش استرس هم کمک می‌کنند.
افسردگی در بیماری‌های مزمن شایع است و می‌تواند مدیریت بیماری کلیه را دشوارتر کند. اگر احساس افت خلق داریم، بهتر است از متخصص سلامت روان کمک بگیریم.

سوالات متداول در باره بیماری مزمن کلیه؟

چطور می‌توان از CKD پیشگیری کرد یا روند آن را کند کرد؟

کنترل یا پیشگیری از بیماری‌هایی که باعث CKD می‌شوند (مثل دیابت و فشار خون بالا) ممکن است به پیشگیری از CKD کمک یا روند پیشرفت آن را کندتر کند. همچنین، رعایت سبک زندگی سالم مثل تغذیه درست، حفظ وزن سالم، فعالیت فیزیکی و پرهیز از داروهایی که ممکن است به کلیه‌ها آسیب بزنند، می‌توانند به کلیه‌های ما کمک کنند برای مدت طولانی‌تری سالم‌تر بمانند.

درصورت ابتلا به CKD حتماً باید رژیم غذایی خاص داشته باشم؟

انتخاب خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های سالم و پرهیز از غذاهایی که سدیم (نمک) زیادی دارند، ممکن است از بعضی مشکلات ناشی ازCKD  پیشگیری کند یا بروز آن‌ها را به تأخیر بیندازد. همچنین با پیشرفت CKD، نیازهای تغذیه‌ای ما تغییر می‌کند. بنابراین ممکن است لازم باشد با کارشناس تغذیه مشورت کنیم تا برنامه غذایی متناسب با نیازهای فردی‌ ما تنظیم شود.

آیا CKD به‌طور ناگهانی ایجاد می‌شود؟

بیماری مزمن کلیه در بیشتر موارد به‌آرامی و به مرور زمان ایجاد می‌شود. با این وجود، گاهی می‌تواند در نتیجه یک اتفاق ناگهانی هم به وجود بیاید.

آیا CKD یک بیماری غیرقابل‌برگشت است؟

بیماری مزمن کلیه در مراحل پیشرفته، معمولاً قابل برگشت نیست. در بعضی افراد، CKD می‌تواند به مرور زمان پیشرفت کند و به نارسایی کلیه برسد. هرچه CKD زودتر تشخیص داده شود، امکان پیشگیری از آسیب رسیدن به کلیه‌ها افزایش پیدا می‌کند.

IR-0128-ABD-4884-AS

منابع:

1. https://www.nhs.uk/
2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
3. https://www.niddk.nih.gov/
4. https://www.cdc.gov/
5. https://www.niddk.nih.gov/