شناخت، تشخیص و راه‌های درمان بیماری چاقی

مقدمه

اضافه ‌وزن به وضعیتی گفته می‌شود که در آن، میزان چربی ذخیره‌‌شده در بدن بیش از حد طبیعی باشد. سازمان جهانی بهداشت (WHO)، چاقی را یک بیماری مزمن و عودکننده می‌داند که می‌تواند خطر بروز بعضی از مشکلات جدی سلامتی را افزایش بدهد. با این وجود، تغییر سبک زندگی و روش‌های درمانی مناسب می‌توانند به مدیریت وزن و کاهش این خطرها کمک کنند. درمان چاقی معمولاً فقط به یک روش محدود نمی‌شود و می‌تواند مجموعه‌ای از اصلاحات تغذیه‌ای، افزایش فعالیت بدنی، درمان دارویی و در بعضی از افراد، روش‌های جراحی را شامل شود. انتخاب این روش‌ها باید متناسب با شرایط هر فرد باشد و یک برنامه درمانی جامع می‌تواند درصورت نیاز، ترکیبی از چند روش مختلف را دربر بگیرد.

در این مقاله بررسی می‌کنیم برای درمان چاقی، کدام مواد غذایی و الگوهای تغذیه‌ای مناسب‌ترند، چه تغییرهایی در سبک زندگی موثرند، داروهای کاهش وزن چه نقشی در این روند دارند و گزینه جراحی چه زمانی ممکن است مطرح ‌شود.

کاهش وزن چگونه به بهبود عوارض چاقی کمک می‌کند؟

اضافه ‌وزن و چاقی، به ‌ویژه تجمع چربی اضافی در ناحیه شکم، می‌تواند تاثیر قابل‌توجهی بر سلامتی داشته باشد و خطر بروز بسیاری از مشکلات و بیماری‌ها را افزایش بدهد. از جمله این موارد می‌توانیم به دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی( فشارخون و سکته مغزی)، بیماری کبد چرب، آپنه خواب، آسم،  بعضی سرطان‌ها (سرطان آندومتر، پستان و روده بزرگ)، بیماری‌های استئوآرتریت و نقرس، بیماری‌های کیسه صفرا و پانکراس، بیماری‌های کلیوی و همچنین برخی مشکلات مرتبط با باروری، بارداری، عملکرد جنسی و سلامت روان اشاره کنیم. بنابراین، رسیدن به وزن سالم و حفظ آن می‌تواند به پیشگیری از مشکلات مرتبط با اضافه ‌وزن و چاقی کمک کند، از تشدید این مشکلات جلوگیری کند و در بعضی موارد حتی باعث بهبود یا برطرف شدن آن‌ها شود.

درمان چاقی

هدف از درمان چاقی، رسیدن به وزن سالم و حفظ آن در طول زمان است. کاهش وزن می‌تواند به بهبود سلامت عمومی کمک کند و خطر بروز عوارض مرتبط با چاقی را کم کند. در بعضی از موارد، ممکن است همکاری با یک تیم درمانی، شامل متخصص تغذیه و پزشک متخصص در زمینه چاقی، برای مدیریت بهتر وزن مفید باشد. متخصصان می‌توانند با توجه به شرایط هر فرد، در انتخاب و اجرای روش‌های مناسب برای کاهش و مدیریت وزن به او کمک کنند. معمولاً یکی از اهداف اولیه درمان، کاهش حدود پنج تا ده درصد از وزن بدن است. با این وجود، باید توجه داشت که روش درمانی مناسب برای هر فرد به عواملی مثل میزان اضافه ‌وزن یا چاقی، وضعیت کلی سلامتی و شرایط فردی او بستگی دارد.

تغییرات تغذیه‌ای

کاهش دریافت کالری و ایجاد عادت‌های غذایی سالم‌تر، بخش مهمی از درمان چاقی به‌شمار می‌آیند. ممکن است در ابتدای مسیر، کاهش وزن سریع‌تر اتفاق بیفتد، اما کاهش وزن تدریجی و پایدار در بلندمدت، معمولاً روش مناسب‌تری برای کم شدن وزن و حفظ آن محسوب می‌شود. یک رژیم غذایی واحد که برای همه افراد، بهترین باشد وجود ندارد و برنامه غذایی هر فرد، باید متناسب باید با شرایط، نیازها و سبک زندگی او  تنظیم شود و در عین‌حال بر انتخاب مواد غذایی سالم، تاکید داشته باشد.

تغییرهای تغذیه‌ای برای کمک به درمان چاقی، می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• کاهش کالری دریافتی:

یکی از مهم‌ترین اصول کاهش وزن، کاهش میزان کالری دریافتی است. قدم اول در این مسیر، بررسی عادت‌های معمول غذایی و نوشیدنی‌های مصرفی‌مان است تا مشخص شود معمولاً چه مقدار کالری دریافت می‌کنیم و در چه بخش‌هایی می‌توانیم این میزان را کاهش بدهیم. پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند بر اساس شرایط ما تعیین کند برای کاهش وزن، روزانه به چه میزانی از کالری نیاز داریم.

• احساس سیری با کالری کمتر:

بعضی از مواد غذایی مثل دسرها، شیرینی‌ها، غذاهای پرچرب و مواد غذایی فرآوری‌شده، حتی در مقدار کم، کالری زیادی دارند. در مقابل، میوه‌ها و سبزیجات با کالری کمتر، حجم بیشتری از غذا را فراهم می‌کنند. مصرف حجم بیشتری از مواد غذایی کم‌کالری می‌تواند به کم شدن احساس گرسنگی و در عین‌حال کاهش کالری دریافتی کمک کند. این موضوع همچنین می‌تواند باعث شود بعد از غذا احساس سیری و رضایت بیشتری داشته باشیم.

• غذاهای سالم:

برای داشتن یک رژیم غذایی سالم‌تر، بهتر است مصرف مواد غذایی گیاهی مثل میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل افزایش پیدا کند. همچنین می‌توانیم بیشتر از منابع پروتئینی کم‌چرب مثل لوبیا، عدس، سویا و گوشت‌های کم‌چرب استفاده کنیم. در صورت مصرف ماهی، می‌توانیم آن را دوبار در هفته در برنامه غذایی خود قرار بدهیم. بهتر است مصرف نمک و قند محدود شود و چربی‌ها هم در مقدار کم و ترجیحاً از منابع مناسب برای سلامت قلب، مثل روغن زیتون، کانولا و روغن مغزها، تامین شوند.

• محدود کردن برخی مواد غذایی:

بعضی از رژیم‌های غذایی، مصرف گروه‌های خاصی از مواد غذایی، مثل غذاهای پرکربوهیدرات یا پرچرب را محدود می‌کنند. بهتر است درباره موثر ومناسب بودن این رژیم‌ها برای شرایط خود، با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنیم. نوشیدنی‌های شیرین‌شده با شکر هم می‌توانند میزان کالری دریافتی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش بدهند، بنابراین محدود کردن یا حذف آن‌ها می‌تواند نقطه مناسبی برای شروع کاهش کالری دریافتی باشد.

• جایگزین کردن برخی وعده‌های غذایی:

در بعضی از برنامه‌های کاهش وزن، توصیه می‌شود به‌جای یکی یا دو تا از وعده‌های غذایی، از محصولاتی استفاده کنیم که برای جایگزینی آن‌ها طراحی شده‌اند؛ مثل شیک‌های کم‌کالری یا بارهای غذایی.

وعده‌های غذایی در طول روز هم باید سالم، متعادل و کم‌چرب و کم‌کالری باشند. این نوع برنامه غذایی می‌تواند در کوتاه‌مدت به کاهش وزن ما کمک کند، اما ممکن است به‌تنهایی باعث ایجاد تغییرهای پایدار در عادت‌های غذایی و سبک زندگی‌مان نشود. بنابراین، برای جلوگیری از بازگشت وزن، بهتر است این برنامه غذایی را در بلند مدت ادامه بدهیم.

در نهایت، بهتر است نسبت به رژیم‌هایی که وعده کاهش وزن سریع و آسان می‌دهند، محتاط باشیم، چرا که برای کاهش وزن پایدار، ایجاد عادت‌های غذایی سالمی که بتوانیم آن‌ها را در بلندمدت ادامه بدهیم، اهمیت بیشتری دارد.

 اصلاح عادت‌ها و سبک زندگی

افزایش فعالیت بدنی و ایجاد تغییرهای پایدار در رفتارهای روزمره و اصلاح سبک زندگی، مثل شناسایی استرس‌ها یا عوامل تاثیرگذار در افزایش وزن، بخش مهمی از درمان چاقی به‌شمار می‌آیند و می‌توانند به کاهش وزن و حفظ آن کمک کنند.

کنند.

بیشتر بدانیم: ورزش و سلامتی؛ نقش ورزش در سلامتی انسان

• ورزش و تحرک بیشتر:

افراد مبتلا به اضافه وزن، بهتر است دست‌کم صدوپنجاه دقیقه در هفته فعالیت بدنی با شدت متوسط داشته باشند. این میزان فعالیت می‌تواند به جلوگیری از افزایش وزن یا حفظ کاهش آن کمک کند. با بهتر شدن آمادگی جسمانی و توان بدنی فرد، ممکن است لازم باشد میزان فعالیت به‌ تدریج افزایش پیدا کند.

• بیشتر کردن تحرک:

اگرچه انجام منظم ورزش‌های هوازی یکی از موثرترین راه‌ها برای سوزاندن کالری و کاهش وزن اضافی است، هرگونه افزایش تحرک در طول روز هم می‌تواند به مصرف بیشتر کالری کمک کند. برای مثال، می‌توانیم ماشین خود را کمی دورتر از مقصد پارک کنیم یا به‌جای آسانسور از پله‌ها استفاده کنیم. استفاده از گام‌شمار هم می‌تواند به ثبت تعداد قدم‌هایی که در طول روز برمی‌داریم کمک کند؛ می‌توانیم تعداد قدم‌های خود را به‌تدریج بیشتر کنیم تا به هدف موردنظرمان برسیم.

• هدف‌گذاری

داشتن هدف‌های مشخص، می‌تواند به ما کمک کند مسیر خود را بهتر دنبال کنیم. برای مثال، به‌جای این‌که فقط بگوییم: «باید فعالیت بدنی بیشتری داشته باشم»، می‌توانیم هدف مشخص‌تری تعیین کنیم، مثل پانزده تا سی دقیقه پیاده‌روی پیش از شروع کار یا ناهار، در دو روز از هفته. اگر یک روز هم نتوانستیم طبق این برنامه پیش برویم، بهتر است آن را رها نکنیم و از روز بعد فعالیت خود را دوباره ادامه بدهیم.

• مشاوره:

گفت‌وگو با متخصص سلامت روان، می‌تواند برای بررسی و مدیریت عوامل عاطفی و رفتاری مرتبط با غذا خوردن مفید باشد؛ مشاوره یا درمان می‌تواند به ما کمک کند تا دلایل پرخوری خود را بهتر بشناسیم و راه‌های سالم‌تری برای کنار آمدن با اضطرابمان یاد بگیریم. همچنین می‌توانیم یاد بگیریم رژیم غذایی و میزان فعالیت خود را چطور پیگیری کنیم، محرک‌های غذا خوردن خود را بشناسیم و با میل شدید به خوردن بعضی غذاها بهتر کنار بیاییم.

• گروه‌های حمایتی:

شرکت در گروه‌های حمایتی می‌تواند فرصتی برای ارتباط با افرادی فراهم کند که چالش‌های مشابهی در زمینه چاقی دارند؛ این گروه‌ها می‌توانند حس همراهی و درک متقابل ایجاد کنند.

داروهای کاهش وزن

داروهای کاهش وزن باید همراه با رژیم غذایی، ورزش و ایجاد تغییرهای رفتاری مورداستفاده قرار بگیرند، نه به‌جای آن‌ها. سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) داروهایی را برای درمان چاقی تایید کرده است که در بازار دارویی ایران موجودند. این داروها به روش‌های مختلفی عمل می‌کنند. برای مثال، بعضی از این داروها ممکن است به ما کمک کنند کمتر احساس گرسنگی کنیم یا زودتر به احساس سیری برسیم. بعضی داروهای دیگر هم ممکن است جذب چربی موجود در غذاهایی را که مصرف می‌کنیم برای بدنمان دشوارتر کنند. پزشک ممکن است برای درمان اضافه‌وزن یا چاقی، در صورتی که فرد، بزرگسال بوده و یکی از شرایط زیر را داشته باشد، دارو تجویز کند:

• BMI برابر با ۳۰ یا بیشتر
• BMI‌ برابر با ۲۷ یا بیشتر، به‌همراه مشکلات سلامتی مرتبط با اضافه وزن(‍مثل دیابت نوع ۲ یا فشار خون بالا)

گروهی از این داروها با اثرگذاری بر مسیر هورمون‌های اینکرتینی مثل GLP-1 وGIP، می‌توانند تخلیه معده را کندتر کنند و با اثر بر مراکز تنظیم اشتها در مغز، به کاهش اشتها و ایجاد احساس سیری کمک کنند. تیرزپاتاید و سماگلوتاید، هر دو از داروهایی به‌شمار می آیند که می‌توانند با صلاحدید پزشک معالج برای درمان چاقی و کاهش وزن در افرد واجد شرایط، حفظ وزن کاهش‌یافته و کنترل دیابت نوع دو مورد استفاده قرار بگیرند. با این وجود، مکانیسم اثر و اندیکاسیون‌های (موارد مصرف) آن‌ها تفاوت‌هایی هم دارند. سماگلوتاید آگونیست گیرنده GLP-1 است، در حالی که تیرزپاتاید به ‌طور هم‌زمان گیرنده‌های GIP و GLP-1 را فعال می‌کند و به همین دلیل یک آگونیست دوگانه محسوب می‌شود. تیرزپاتاید، علاوه بر درمان چاقی و کنترل دیابت نوع دو، برای درمان آپنه انسدادی خواب متوسط تا شدید در بزرگسالان مبتلا به چاقی وکاهش ریسک رویدادهای مهم قلبی‌‌ـ‌عروقی هم کاربرد دارد. سماگلوتاید هم می‌تواند برای کاهش خطر رویدادهای مهم قلبی‌‌ـ‌عروقی ، کاهش رخدادهای مهم بیماری کلیوی و بهبود کبد چرب در افراد مبتلا به التهاب و فیبروز کبدی مورد استفاده قرار بگیرد. در نهایت انتخاب میان این دو دارو به شرایط هر فرد، بیماری‌های زمینه‌ای، اهداف درمانی و میزان کاهش وزن مورد انتظارش بستگی دارد و باید با نظر پزشک انجام شود. داروسازی دکتر عبیدی به‌تازگی داروی تیرزپاتاید را با نام تجاری زیکورپا (®ZCorpa) و داروی سماگلوتاید را با نام تجاری ولوریتا (®Velorita) تولید و عرضه کرده است. این دو دارو، نسخه ای به‌شمار می‌آیند و با تجویز و صلاحدید پزشک معالج می‌توانند در بیماران واجد شرایط مورد استفاده قرار بگیرند.

جراحی  کاهش وزن

در بعضی از افراد مبتلا به چاقی، به ‌ویژه زمانی که روش‌هایی مثل تغییر سبک زندگی یا درمان دارویی نتوانسته‌اند به کاهش وزن کافی یا کنترل مناسب بیماری‌های مرتبط با چاقی کمک کنند، ممکن است جراحی به‌‌عنوان یکی از گزینه‌های درمانی در نظر گرفته می‌شود. جراحی شامل گروهی از عمل‌هاست که با ایجاد تغییرهایی در دستگاه گوارش، به کاهش وزن کمک می‌کنند. این جراحی‌ها با عنوان جراحی «متابولیک» و «باریاتریک» هم شناخته می‌شوند. به فرآیندهای مربوط به تأمین و مصرف انرژی در بدن، جراحی «متابولیک»  و به روش‌های درمانی مرتبط با چاقی و وزن بالا، جراحی «باریاتریک» گفته می‌شود.

بعضی از انواع جراحی کاهش وزن، با کوچک‌تر کردن معده، میزان غذایی را که فرد می‌تواند در هر وعده بخورد یا بنوشد محدود می‌کنند و در نتیجه، احساس سیری زودتر ایجاد می‌شود. بعضی دیگر از این جراحی‌ها با تحت‌تاثیر قرار دادن روده باریک، یعنی بخشی از دستگاه گوارش که مسئول جذب انرژی و مواد مغذی از غذاها و نوشیدنی‌هاست، میزان جذب کالری را کاهش می‌دهند. شاخص توده بدنی (BMI) یکی از معیارهایی است که در کنار سایر شرایط فرد، برای بررسی مناسب بودن جراحی مورداستفاده قرار می‌گیرد. فراموش نکنیم که ممکن است بعضی از افراد، بعد از جراحی به اندازه‌ای که انتظار دارند وزن کم نکنند، بعضی هم با گذشت زمان بخشی از وزن از دست‌‌رفته را دوباره به دست بیاورند. میزان بازگشت وزن در افراد مختلف، متفاوت است و می‌تواند تحت‌تاثیر عواملی مثل وزن پیش از جراحی، نوع عمل و میزان پایبندی فرد به تغییرهای مربوط به تغذیه و فعالیت بدنی قرار بگیرد. همچنین، جراحی می‌تواند به عوارضی مثل خونریزی، عفونت، اسهال، کمبود مواد مغذی، کم‌خونی و پوکی استخوان منجر شود. روش‌های مختلف این جراحی‌ها عبارتند از: اسلیو معده، بای‌پس معده، حلقه قابل‌تنظیم معده و سوئیچ دوازدهه.

 جمع‌بندی: بهترین راه درمان چاقی چیست؟

چاقی یک بیماری مزمن و عودکننده است که می‌تواند خطر ابتلا به طیف گسترده‌ای از بیماری‌های متابولیک، قلبی‌ـ‌عروقی، گوارشی، اسکلتی و روانی را افزایش بدهد. کاهش وزن حتی به میزان پنج تا ده درصد وزن بدن، می‌تواند به بهبود سلامت عمومی و کاهش عوارض مرتبط با چاقی کمک کند. درمان چاقی رویکردی چندجانبه دارد و بر اساس شرایط هر فرد می‌تواند شامل اصلاح الگوی تغذیه، افزایش فعالیت بدنی و تغییرهای رفتاری، درمان‌های دارویی و در بعضی موارد، جراحی باشد. مهم‌ترین اصل در این مسیر، انتخاب یک برنامه درمانی فردمحور و پایدار است که امکان حفظ کاهش وزن و پیشگیری از بازگشت وزن را در بلندمدت فراهم کند.

IR-0928-ABD-6022-AS

منابع:

1. https://www.who.int
2. https://www.nhs.uk
3. https://www.mayoclinic.org
4. https://www.niddk.nih.gov