شناخت، تشخیص و راه‌های درمان بیماری چاقی

مقدمه

اضافه ‌وزن وضعیتی است که در آن میزان چربی ذخیره‌ شده در بدن بیش از حد طبیعی است. سازمان جهانی بهداشت (WHO)، چاقی را یک بیماری مزمن و عودکننده می‌داند. این شرایط می‌توانند خطر بروز برخی مشکلات جدی سلامتی را افزایش دهند؛ با این حال، تغییر سبک زندگی و روش‌های درمانی مناسب می‌توانند به مدیریت وزن و کاهش این خطرات کمک کنند. درمان چاقی معمولاً تنها به یک روش محدود نمی‌شود و می‌تواند مجموعه‌ای از اصلاحات تغذیه‌ای، افزایش فعالیت بدنی، درمان دارویی و در برخی افراد، روش‌های جراحی را شامل شود. انتخاب این روش‌ها باید متناسب با شرایط هر فرد انجام شود و یک برنامه درمانی جامع می‌تواند در صورت نیاز، ترکیبی از چند روش مختلف را در بر بگیرد. در این مقاله بررسی می‌کنیم برای درمان چاقی چه مواد غذایی و کدام الگوهای تغذیه‌ای مناسب‌ترند، چه تغییراتی در سبک زندگی مؤثر است، داروهای کاهش وزن چه نقشی دارند و چه زمانی ممکن است جراحی مطرح می‌شود.

بیشتر بدانیم: دیابت و بیماری‌های قلبی-عروقی

کاهش وزن چگونه به بهبود عوارض چاقی کمک می‌کند؟

اضافه ‌وزن و چاقی، به ‌ویژه تجمع چربی اضافی در ناحیه شکم، می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر سلامت داشته باشد. و خطر بروز بسیاری از مشکلات و بیماری‌ها را افزایش دهد. از جمله این موارد می‌توان به دیابت نوع ۲ بیماری‌های قلبی-‌عروقی( فشارخون و سکته مغزی)، بیماری کبد چرب، آپنه خواب، آسم، برخی سرطان‌ها (سرطان آندومتر، پستان و روده بزرگ)، بیماری‌های استئوآرتریت و نقرس، بیماری‌های کیسه صفرا و پانکراس، بیماری‌های کلیوی و همچنین برخی مشکلات مرتبط با باروری، بارداری، عملکرد جنسی و سلامت روان اشاره کرد. بنابراین، رسیدن به وزن سالم و حفظ آن می‌تواند به پیشگیری از مشکلات مرتبط با اضافه ‌وزن و چاقی کمک کند، از تشدید این مشکلات جلوگیری کند و در برخی موارد حتی باعث بهبود یا برطرف شدن آن‌ها شود.

درمان چاقی

هدف از درمان چاقی، رسیدن به وزن سالم و حفظ آن در طول زمان است. کاهش وزن می‌تواند به بهبود سلامت عمومی کمک کند و خطر بروز عوارض مرتبط با چاقی را کاهش دهد. در برخی موارد، برای مدیریت بهتر وزن ممکن است همکاری با یک تیم درمانی شامل متخصص تغذیه و مشاوره با پزشک متخصص در زمینه چاقی مفید باشد. . متخصصان می‌توانند با توجه به شرایط هر فرد، در انتخاب و اجرای روش‌های مناسب برای کاهش و مدیریت وزن به او کمک کنند. معمولاً یکی از اهداف اولیه درمان، کاهش حدود ۵ تا ۱۰ درصد از وزن بدن است. با این حال، باید توجه داشت که روش درمانی مناسب برای هر فرد به عواملی مانند میزان اضافه ‌وزن یا چاقی، وضعیت کلی سلامت و شرایط فردی او بستگی دارد.

تغییرات تغذیه‌ای

کاهش دریافت کالری و ایجاد عادت‌های غذایی سالم‌تر، بخش مهمی از درمان چاقی است. ممکن است در ابتدای مسیر کاهش وزن سریع‌تر باشد، اما کاهش وزن تدریجی و پایدار در بلند مدت معمولاً روش مناسب‌تری برای کاهش وزن و حفظ وزن محسوب می‌شود. یک رژیم غذایی واحد که برای همه افراد بهترین باشد وجود ندارد. برنامه غذایی مناسب باید با شرایط، نیازها و سبک زندگی هر فرد هماهنگ باشد و در عین حال بر انتخاب مواد غذایی سالم تأکید داشته باشد. تغییرات تغذیه‌ای برای کمک به درمان چاقی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• کاهش کالری دریافتی:

یکی از اصول اصلی کاهش وزن، کاهش میزان کالری دریافتی است. نخستین قدم این است که عادت‌های معمول غذایی و نوشیدنی‌های مصرفی خود را بررسی کنیم تا مشخص شود معمولاً چه مقدار کالری دریافت می‌کنیم و در چه بخش‌هایی می‌توان این میزان را کاهش داد. پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند بر اساس شرایط ما تعیین کند که برای کاهش وزن، روزانه به چه میزان کالری نیاز داریم.

• احساس سیری با کالری کمتر:

برخی مواد غذایی مانند دسرها، شیرینی‌ها، غذاهای پرچرب و مواد غذایی فرآوری‌شده، حتی در مقدار کم، کالری زیادی دارند. در مقابل، میوه‌ها و سبزیجات با کالری کمتر، حجم بیشتری از غذا را فراهم می‌کنند. مصرف حجم بیشتری از مواد غذایی کم‌کالری می‌تواند به کاهش احساس گرسنگی و در عین حال کاهش کالری دریافتی کمک کند. این موضوع همچنین می‌تواند باعث شود پس از غذا احساس سیری و رضایت بیشتری داشته باشید.

• غذاهای سالم:

برای داشتن یک رژیم غذایی سالم‌تر، بهتر است مصرف مواد غذایی گیاهی مانند میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل افزایش یابد. همچنین می‌توان بیشتر از منابع پروتئینی کم‌چرب مانند لوبیا، عدس، سویا و گوشت‌های کم‌چرب استفاده کرد. در صورت مصرف ماهی، می‌توان آن را دو بار در هفته در برنامه غذایی قرار داد. بهتر است مصرف نمک و قند محدود شود و چربی‌ها نیز در مقدار کم و ترجیحا از منابع مناسب برای سلامت قلب، مانند روغن زیتون، کانولا و روغن مغزها، تامین شوند.

• محدود کردن برخی مواد غذایی:

برخی رژیم‌های غذایی مصرف گروه‌های خاصی از مواد غذایی، مانند غذاهای پرکربوهیدرات یا پرچرب، را محدود می‌کنند. بهتر است درباره مؤثر بودن این رژیم‌ها و مناسب بودن آن‌ها برای شرایط خود با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت بگیریم. نوشیدنی‌های شیرین‌شده با شکر نیز می‌توانند میزان کالری دریافتی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهند؛ بنابراین محدود کردن یا حذف آن‌ها می‌تواند نقطه مناسبی برای شروع کاهش کالری دریافتی باشد.

• جایگزین کردن برخی وعده‌های غذایی:

در برخی برنامه‌های کاهش وزن توصیه می‌شود یک یا دو وعده غذایی در روز با محصولاتی که برای جایگزینی وعده غذایی طراحی شده‌اند، مانند شیک‌های کم‌کالری یا بارهای غذایی، جایگزین شوند. همچنین، وعده‌های غذایی در طول روز نیز باید سالم، متعادل و کم‌چرب و کم‌کالری باشند. این نوع برنامه غذایی می‌تواند در کوتاه‌مدت به کاهش وزن کمک کند؛ اما ممکن است به‌تنهایی باعث ایجاد تغییرات پایدار در عادت‌های غذایی و سبک زندگی نشود. بنابراین، برای جلوگیری از بازگشت وزن، بهتر است فرد این برنامه غذایی را در بلند مدت ادامه دهد.

در نهایت، بهتر است نسبت به رژیم‌هایی که وعده کاهش وزن سریع و آسان را ارایه می دهند، محتاط باشیم. برای کاهش وزن پایدار، ایجاد عادت‌های غذایی سالمی که بتوان آن‌ها را در بلندمدت ادامه داد، اهمیت بیشتری دارد.

 اصلاح عادت‌ها و سبک زندگی

افزایش فعالیت بدنی و ایجاد تغییرات پایدار در رفتارهای روزمره و اصلاح سبک زندگی، مانند شناسایی استرس‌ها یا عوامل تاثیرگذار در افزایش وزن، بخش مهمی از درمان چاقی هستند و می‌توانند به کاهش وزن و حفظ آن کمک کنند.

بیشتر بدانیم: ورزش و سلامتی؛ نقش ورزش در سلامتی انسان

• ورزش و تحرک بیشتر:

افراد مبتلا به اضافه وزن بهتر است دست‌کم ۱۵۰ دقیقه در هفته فعالیت بدنی با شدت متوسط داشته باشند. این میزان فعالیت می‌تواند به جلوگیری از افزایش بیشتر وزن یا حفظ وزن کاهش یافته کمک کند. با بهتر شدن آمادگی جسمانی و توان بدنی فرد، ممکن است لازم باشد میزان فعالیت به‌ تدریج افزایش یابد.

• بیشتر کردن تحرک:

اگرچه انجام منظم ورزش‌های هوازی یکی از مؤثرترین راه‌ها برای سوزاندن کالری و کاهش وزن اضافی است، هرگونه افزایش تحرک در طول روز نیز می‌تواند به مصرف بیشتر کالری کمک کند. برای مثال، می‌توان خودرو را کمی دورتر از مقصد پارک کرد یا به‌جای آسانسور از پله‌ها استفاده کرد. استفاده از گام‌شمار نیز می‌تواند به ثبت تعداد قدم‌هایی که در طول روز برمی‌داریم کمک کند و می‌توانیم تعداد قدم‌های خود را به‌تدریج افزایش دهیم تا به هدف مورد نظر برسیم.

• هدف‌گذاری

داشتن هدف‌های مشخص می‌تواند به ما کمک کند مسیر خود را بهتر دنبال کنیم. برای مثال، به‌جای اینکه فقط بگوییم (فعالیت بدنی بیشتری داشته باشیم)، می‌توانیم هدف مشخص‌تری تعیین کنیم؛ مانند اینکه دو روز در هفته، پیش از شروع کار یا هنگام ناهار، ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پیاده‌روی کنیم. باید توجه کنیم، اگر یک روز نتوانستیم چنان برنامه ای را انجام دهیم، بهتر است آن را رها نکنیم و از روز بعد دوباره فعالیت خود را ادامه دهیم.

• مشاوره:

گفت‌وگو با متخصص سلامت روان می‌تواند به بررسی و مدیریت عوامل عاطفی و رفتاری مرتبط با غذا خوردن کمک کند. مشاوره یا درمان می‌تواند به ما کمک کند تا دلایل پرخوری را بهتر بشناسیم و راه‌های سالم‌تری برای کنار آمدن با اضطراب یاد بگیریم. همچنین می‌توانیم یاد بگیریم چگونه رژیم غذایی و میزان فعالیت خود را پیگیری کنیم، محرک‌های غذا خوردن را بشناسیم و با میل شدید به خوردن برخی غذاها بهتر کنار بیاییم.

• گروه‌های حمایتی:

شرکت در گروه‌های حمایتی می‌تواند فرصتی برای ارتباط با افرادی فراهم کند که با چالش‌های مشابهی در زمینه چاقی روبه‌رو هستند. این گروه‌ها می‌توانند حس همراهی و درک متقابل ایجاد کنند.

داروهای کاهش وزن

داروهای کاهش وزن باید همراه با رژیم غذایی، ورزش و اصلاح عادت‌های مرتبط با سبک زندگی مورداستفاده قرار بگیرند، نه به‌جای آن‌ها. سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) برخی داروها را برای درمان چاقی تأیید کرده است. بعضی از این داروها در بازار دارویی ایران هم موجودند. این داروها به روش‌های مختلفی عمل می‌کنند. برای مثال، برخی از آن‌ها ممکن است به ما کمک کنند کمتر احساس گرسنگی کنیم یا زودتر احساس سیری داشته باشیم، برخی داروهای دیگر هم ممکن است جذب بخشی از چربی موجود در غذا را کاهش بدهند.

پزشک ممکن است برای درمان اضافه ‌وزن یا چاقی، در صورتی که فرد بزرگسال باشد و یکی از شرایط زیر را داشته باشد، دارو تجویز کند:

• BMI برابر با ۳۰ یا بیشتر
• BMI برابر با ۲۷ یا بیشتر، به همراه حداقل یک بیماری زمینه‌ای مرتبط با اضافه‌وزن (‍مثل دیابت نوع ۲ یا فشار خون بالا)
• گروهی از این داروها با اثرگذاری بر مسیر هورمون‌های اینکرتینی مثل GLP-1 وGIP، می‌توانند تخلیه معده را کندتر کنند و با اثر بر مراکز تنظیم اشتها در مغز، به کاهش اشتها و ایجاد احساس سیری کمک کنند. تیرزپاتاید و سماگلوتاید هر دو از داروهایی به‌شمار می آیند که می‌توانند با صلاحدید پزشک معالج برای درمان چاقی و کاهش وزن در افرد واجد شرایط، حفظ وزن کاهش‌یافته و کنترل دیابت نوع دو مورد استفاده قرار بگیرند. با این وجود، مکانیسم اثر و اندیکاسیون‌های (موارد مصرف) آن‌ها تفاوت‌هایی هم دارند. سماگلوتاید آگونیست گیرنده GLP-1 است، در حالی که تیرزپاتاید به ‌طور هم‌زمان گیرنده‌های GIP و GLP-1 را فعال می‌کند و به همین دلیل یک آگونیست دوگانه محسوب می‌شود. تیرزپاتاید علاوه بر درمان چاقی و کنترل دیابت نوع دو، برای درمان آپنه انسدادی خواب متوسط تا شدید در بزرگسالان مبتلا به چاقی وکاهش ریسک رویدادهای مهم قلبی‌عروقی هم کاربرد دارد. سماگلوتاید هم می‌تواند برای کاهش خطر رویدادهای مهم قلبی‌عروقی، کاهش رخدادهای مهم بیماری کلیوی و بهبود کبد چرب در افراد مبتلا به التهاب و فیبروز کبدی مورد استفاده قرار بگیرد. در نهایت انتخاب میان این دو دارو به شرایط هر فرد، بیماری‌های زمینه‌ای، اهداف درمانی و میزان کاهش وزن مورد انتظارش بستگی دارد و باید با نظر پزشک انجام شود. داروسازی دکتر عبیدی به‌تازگی داروی تیرزپاتاید را با نام تجاری زیکورپا (®ZCorpa) و داروی سماگلوتاید را با نام تجاری ولوریتا (®Velorita) تولید و عرضه کرده است. این دو دارو نسخه ای به‌شمار می‌آیند و با تجویز و صلاحدید پزشک معالج می‌توانند در بیماران واجد شرایط مورد استفاده قرار بگیرند.

جراحی  کاهش وزن

در برخی افراد مبتلا به چاقی، به ‌ویژه زمانی که روش‌هایی مانند تغییرات سبک زندگی یا درمان دارویی نتوانسته‌اند به کاهش وزن کافی یا کنترل مناسب بیماری‌های مرتبط با چاقی کمک کنند، ممکن است جراحی به ‌عنوان یکی از گزینه‌های درمانی در نظر گرفته می‌شود. جراحی شامل گروهی از عمل‌های جراحی است که با ایجاد تغییراتی در دستگاه گوارش، به کاهش وزن کمک می‌کنند. این جراحی‌ها با عنوان جراحی متابولیک و باریاتریک نیز شناخته می‌شوند. (متابولیک) به فرایندهای مربوط به تأمین و مصرف انرژی در بدن اشاره دارد و (باریاتریک) به روش‌های درمانی مرتبط با چاقی و وزن بالا گفته می‌شود.

برخی انواع جراحی کاهش وزن با کوچک‌تر کردن معده، میزان غذایی را که فرد می‌تواند در هر وعده بخورد یا بنوشد محدود می‌کنند و در نتیجه، احساس سیری زودتر ایجاد می‌شود. برخی دیگر از این جراحی‌ها بر روده باریک، یعنی بخشی از دستگاه گوارش که مسئول جذب انرژی و مواد مغذی از غذاها و نوشیدنی‌ها است، تأثیر می‌گذارند و میزان کالری جذب‌ شده توسط بدن را کاهش می‌دهند. شاخص توده بدنی (BMI) یکی از معیارهایی است که در کنار سایر شرایط فرد، برای بررسی مناسب بودن جراحی مورد استفاده قرار می‌گیرد. باید به این نکته توجه شود برخی افراد ممکن است پس از جراحی به اندازه‌ای که انتظار دارند وزن کم نکنند و بعضی نیز با گذشت زمان بخشی از وزن از دست‌ رفته را دوباره به دست آورند. میزان بازگشت وزن در افراد مختلف متفاوت است و می‌تواند تحت تأثیر عواملی مانند وزن پیش از جراحی، نوع عمل و میزان پایبندی فرد به تغییرات مربوط به تغذیه و فعالیت بدنی قرار گیرد. همچنین، جراحی می‌تواند عوارضی مانند خونریزی، عفونت، اسهال، کمبود مواد مغذی، کم‌خونی و پوکی استخوان ایجاد کند. روش‌های مختلفی از جراحی است که شامل، اسلیو معده، بای‌پس معده، حلقه قابل تنظیم معده و سوئیچ دوازدهه است.

جمع‌بندی؛ بهترین راه درمان چاقی چیست؟

چاقی یک بیماری مزمن و عودکننده است که می‌تواند خطر ابتلا به طیف گسترده‌ای از بیماری‌های متابولیک، قلبی‌عروقی، گوارشی، اسکلتی و روانی را افزایش دهد. کاهش وزن حتی به میزان ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن می‌تواند به بهبود سلامت عمومی و کاهش عوارض مرتبط با چاقی کمک کند. درمان چاقی رویکردی چندجانبه دارد و بر اساس شرایط هر فرد می‌تواند شامل اصلاح الگوی تغذیه، افزایش فعالیت بدنی و تغییرات رفتاری، درمان‌های دارویی و در مواردی، جراحی باشد. مهم‌ترین اصل در این مسیر، انتخاب یک برنامه درمانی فرد محور و پایدار است که امکان حفظ کاهش وزن و پیشگیری از بازگشت وزن را در بلندمدت فراهم کند.

IR-0928-ABD-6022-AS

منابع:

1. https://www.who.int
2. https://www.nhs.uk
3. https://www.mayoclinic.org
4. https://www.niddk.nih.gov