1405/02/27
هانتاویروس‌ها در انسان؛ علائم، راه‌های انتقال، پیشگیری و درمان
هانتاویروس‌ها گروهی از ویروس‌ها هستند که توسط جوندگان منتقل می‌شوند و می‌توانند به بیماری شدید و مرگ در انسان‌ها منجر...
طاعون بیماری‌ای است که بر اثر باکتری یرسینیاپستیس (Yersinia pestis) ایجاد می‌شود. این عفونت می‌تواند غدد لنفاوی، خون، ریه و یا حلق را درگیر کند. شایع‌ترین راه انتقال طاعون، گزش کک‌های آلوده است. این بیماری در گذشته عامل شیوع‌های گسترده و مرگبار بوده است و امروزه هم همچنان در بسیاری از کشورهای جهان وجود دارد. با این وجود، امروزه شروع سریع درمان مناسب توسط پزشک می‌تواند به میزان قابل‌توجهی خطر مرگ ناشی از این بیماری را کاهش بدهد. در ادامه، با علت، راه‌های انتقال، انواع، علائم، تشخیص، درمان و روش‌های پیشگیری از طاعون بیشتر آشنا می‌شویم.
طاعون چیست؟
طاعون یک بیماری عفونی است که در اثر باکتری یرسینیاپستیس ایجاد می‌شود. این باکتری معمولاً در پستانداران کوچک و کک‌های آن‌ها وجود دارد. در بیشتر موارد طاعون با گزش کک آلوده به انسان منتقل می‌شود، اما تماس با بافت‌ها یا مایعات بدن حیوان آلوده و در بعضی موارد، استنشاق ذرات تنفسی فرد مبتلا به طاعون ریوی هم می‌تواند باعث انتقال عفونت شود.
در گذشته، طاعون عامل همه‌گیری‌های گسترده‌ای با میزان مرگ‌ومیر بالا بوده است. امروزه این بیماری قابل‌درمان است، اما درمان باید هرچه سریع‌تر و زیرنظر پزشک آغاز شود تا خطر بروز بیماری شدید یا مرگ کاهش پیدا کند. همچنین رعایت اقدامات احتیاطی استاندارد می‌تواند به پیشگیری از ابتلا و انتقال عفونت کمک کند.
تاریخچه طاعون
بیماری طاعون سابقه‌ای طولانی در تاریخ بشر دارد و طی قرن‌ها عامل چندین همه‌گیری گسترده بوده است. بهطور کلی، سه پاندمی بزرگ طاعون در تاریخ شناخته شده‌اند:
- پاندمی اول (۵۴۱ تا ۷۵۰ میلادی)؛ طاعون ژوستینین: این پاندمی از مصر و شهرهای بندری منطقه مدیترانه شروع شد و به شمال غرب اروپا گسترش پیدا کرد و برآورد می‌شود موجب مرگ حدود پانزده تا صد میلیون نفر شده باشد.
- پاندمی دوم (۱۸۴۶ تا ۱۸۵۵ میلادی)؛ مرگ سیاه: این پاندمی احتمالاً از آسیای مرکزی آغاز شد، بخش‌های گسترده‌ای از اروپا و شمال آفریقا را درگیر کرد و موجب مرگ حدود هفتادوپنج تا دویست میلیون نفر شد.
- پاندمی سوم (حدود ۱۸۵۵ تا ۱۹۶۰): از چین شروع شد و به مناطق مختلف جهان گسترش پیدا کرد؛ به ویژه هند و بخش‌هایی از قاره آمریکا و موجب مرگ حدود دوازده تا پانزده میلیون نفر شده است.
امروزه طاعون همچنان در بعضی از مناطق جهان وجود دارد و موارد انسانی آن در کشورهایی از جمله ماداگاسکار، جمهوری دموکراتیک کنگو و پرو گزارش می‌شود. با این وجود، درصورت تشخیص زودهنگام، بیماری با داروهای مناسب که پزشک تجویز می‌کند، قابل‌درمان است.
عامل بیماری و راه‌های انتقال طاعون
همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، عامل طاعون، باکتری یرسینیاپستیس است. موش‌ها، بعضی دیگر از پستانداران و کک‌ها می‌توانند حامل این باکتری باشند و آن را از حیوانات یا افراد آلوده به انسان منتقل کنند.
راه‌های ابتلا به طاعون شامل موارد زیر است:
- گزش کک آلوده: کک ممکن است ابتدا موش یا حیوان دیگری را که به یرسینیاپستیس آلوده است بگزد و بعد با گزش انسان، عامل عفونت منتقل شود.
- تماس با حیوان آلوده: تماس با مایعات بدن یا بافت‌های حیوان آلوده، می‌تواند موجب انتقال عفونت شود.
- مصرف گوشت آلوده: مصرف گوشت خام یا نیم‌پز حیوان آلوده، می‌تواند باعث بروز طاعون حلقی شود.
- انتقال از فرد دیگر: اگر فردی به طاعون ریوی مبتلا باشد، باکتری می‌تواند در زمان سرفه یا عطسه و از راه ذرات تنفسی به افراد دیگر منتقل شود.
طاعون همچنین ممکن است با جریان خون به بخش‌های دیگر بدن گسترش پیدا کند و موجب عفونت ثانویه شود.
چه حیواناتی می‌توانند ناقل طاعون باشند؟
اگرچه معمولاً موش‌ها بیشتر از سایر حیوانات با طاعون شناخته می‌شوند، اماحیوانات مختلف دیگری هم می‌توانند باکتری عامل این بیماری را حمل و منتقل کنند. نوع حیواناتی که بیشتر درگیر می‌شوند، باتوجه به منطقه جغرافیایی متفاوت است.
بهطور کلی، طاعون می‌تواند در حیوانات زیر مشاهده شود:
- جوندگان، از جمله موش‌ها و خوکچه‌های هندی
- پستانداران کوچک
- سگ و گربه
- گوزن
- شتر
انواع طاعون
طاعون به سه شکل اصلی در افراد ظاهر می‌شود: طاعون خیارکی، طاعون ریوی و طاعون سپتی‌سمیک.
طاعون خیارکی (Bubonic plague) :
شایع‌ترین نوع طاعون است و معمولاً در اثر گزش کک آلوده ایجاد می‌شود و دوره کمون آن دو تا هشت روز بعد از گزش است. باکتری از محل گزش وارد بدن شده و از راه سیستم لنفاوی به نزدیک‌ترین غده لنفاوی می‌رسد و در آن‌جا تکثیر می‌شود. درنتیجه، غده لنفاوی دچار التهاب، تورم و درد می‌شوند که به آن «بوبو» یا «خیارک» می‌گویند و محل درگیری معمولاً در کشاله ران، زیربغل یا گردن است. در مراحل پیشرفته عفونت، غدد لنفاوی ملتهب ممکن است به زخم‌های باز و چرکی تبدیل شوند. انتقال طاعون خیارکی از فردی به فرد دیگر نادر است. این نوع طاعون ممکن است پیشرفت کرده و با گسترش به ریه‌ها موجب طاعون ریوی یا با ورود به جریان خون موجب طاعون سپتی‌سمیک شود.
طاعون ریوی (Pneumonic plague) :
طاعونی است که ریه‌ها را درگیر می‌کند و شدیدترین و پرخطرترین شکل بیماری به شمار می‌آید. دوره کمون آن ممکن است بسیار کوتاه و حتی حدود بیست‌وچهار ساعت باشد. فرد مبتلا به طاعون ریوی می‌تواند بیماری را از راه ذرات تنفسی به دیگران منتقل کند. این نوع طاعون، درصورت تشخیص ندادن و درمان نکردن زودهنگام، می‌تواند کشنده باشد. با این وجود، اگر بیماری به‌‌موقع، به ویژه در بیست‌وچهار ساعت نخست اول بعد از شروع علائم، تشخیص داده شده و درمان شود، احتمال بهبودی بالا است.
طاعون سپتی‌سمیک (Septicaemic plague):
این نوع طاعون زمانی پیش می‌آید که باکتری یرسینیاپستیس به‌سرعت در جریان خون تکثیر شود و به اشکال دیگر طاعون بروز پیدا کند، در این صورت، ممکن است به عوارض شدیدی مثل نارسایی اندام‌ها، آسیب بافتی، اختلال تنفسی و خونریزی زیرپوستی منجر شود. طاعون سپتی‌سمیک در صورت عدم‌درمان می‌تواند کشنده باشد.
علائم بیماری طاعون چیست؟
علائم و نشانه‌های طاعون می‌توانند باتوجه به نوع بیماری متفاوت باشند. بعضی از علائم عمومی مثل تب، لرز، سردرد، بدن درد، ضعف و خستگی، سرگیجه، تهوع، استفراغ و گاهی اسهال، ممکن است در افراد مبتلا دیده شوند.
علائم اختصاصی‌تر هرکدام از انواع طاعون، عبارتند از:
- طاعون خیارکی یا بوبونیک: معمولاً با شروع ناگهانی تب، لرز، سردرد، بدن‌درد، ضعف، تهوع و استفراغ همراه است. یکی از علائم مشخص آن، تورم، التهاب و درد غدد لنفاوی است که به آن‌ها «بوبو» گفته می‌شود.
- طاعون ریوی یا پنومونیک: علائم می‌توانند بعد از عفونت به سرعت و گاهی در کمتر از بیست‌وچهار ساعت ظاهر شوند. تنگی نفس، درد قفسه سینه و سرفه از علائم مهم این نوع محسوب می‌شوند و سرفه آن ممکن است با خلط خونی یا آبکی همراه باشد. این نوع طاعون می‌تواند به مشکلات شدید تنفسی منجر شود.
- طاعون سپتی‌سمیک یا خونی: ممکن است با درد شکم و خونریزی از بینی، دهان یا زیر پوست همراه باشد. در موارد شدید، تغییر رنگ مایل به آبی پوست (سیانوز)، مرگ بافتی (نکروز)، نارسایی چند اندام و مشکلات شدید تنفسی هم ممکن است ایجاد شود.
دوره کمون طاعون چقدر است؟
دوره کمون، یعنی فاصله زمانی بین ورود باکتری به بدن تا بروز علائم، می‌تواند باتوجه به نوع بیماری و شیوه انتقال متفاوت باشد. بهطور کلی، علائم طاعون معمولاً طی یک تا هفت روز پس از ابتلا ظاهر می‌شوند.
در طاعون خیارکی، دوره کمون معمولاً حدود دو تا هشت روز است. در طاعون ریوی، دوره کمون کوتاه‌تر است و معمولاً یک تا سه روز طول می‌کشد؛ با این وجود، در بعضی موارد علائم ممکن است در کمتر از بیست‌وچهار ساعت بعد از عفونت ظاهر شوند. دوره کمون طاعون سپتی‌سمیک بهطور دقیق مشخص نشده است، اما احتمال دارد بیماری طی چند روز بعد از مواجهه بروز کند.
با توجه به نوع طاعون، ویژگی‌های بیماری از جمله محل درگیری، راه انتقال، دوره کمون و علائم می‌توانند متفاوت باشند. در جدول زیر، ویژگی‌های هرکدام از انواع اصلی طاعون به‌تفکیک آورده شده است.
| نوع طاعون | محل اصلی درگیری | راه انتقال یا ایجاد | دوره کمون | علائم و نشانه‌های شاخص | انتقال از فرد به فرد |
| طاعون خیارکی (Bubonic plague) | غدد لنفاوی | معمولاً در اثر گزش کک آلوده ایجاد می‌شود. | معمولاً ۲ تا ۸ روز دو تا هشت | تب، لرز، سردرد، بدن‌درد، ضعف و تورم و درد غدد لنفاوی (بوبو) | بسیار نادر است. این نوع معمولاً بهطور مستقیم از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود. |
| طاعون ریوی (Pneumonic plague) | ریه‌ها | ممکن است در اثر استنشاق ذرات تنفسی آلوده ایجاد شود یا عفونت از سایر قسمت‌های بدن به ریه‌ها گسترش پیدا می‌کند. | معمولاً یک تا سه روز و گاهی حدود بیست‌وچهار ساعت یا کمتر | تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرفه و گاهی خلط خونی یا آبکی | بله، می‌تواند از راه ذرات تنفسی فرد مبتلا، به‌ویژه در تماس نزدیک، به دیگران منتقل شود. |
| طاعون سپتی‌سمیک (Septicaemic plague) | جریان خون | ممکن است بعد از گزش کک آلوده یا تماس با حیوان آلوده ایجاد شود یا در اثر گسترش عفونت از نوع خیارکی به جریان خون ایجاد شود. | بهطور دقیق مشخص نیست | تب، ضعف شدید، درد شکم، خونریزی زیرپوستی، سیانوز، نکروز و نارسایی اندام‌ها | خیر. انتقال مستقیم این نوع، از فردی به فرد دیگر نیست. |
طاعون چگونه تشخیص داده می‌شود؟
برای تایید تشخیص طاعون به انجام تست‌های آزمایشگاهی نیاز است. به همین دلیل، پزشک با توجه به علائم و نوع احتمالی بیماری ممکن است نمونه‌ای از خون، خلط یا سایر ترشحات تنفسی، یا مایع و چرک موجود در غده لنفاوی متورم تهیه کند. باید توجه شود که در روند تشخیص، لازم است پزشک را در صورت وجود هر یک از موارد زیر مطلع کنیم:
- زندگی در منطقه‌ای که موارد طاعون در آن گزارش شده است یا سفر اخیر به چنین منطقه‌ای
- سابقه گزش کک
- تماس با حیواناتی که ممکن است آلوده به طاعون باشند
- وجود یک یا چند غده لنفاوی دردناک که به آن بوبو (Bubo) گفته می‌شود
این اطلاعات در کنار علائم بالینی و نتایج آزمایشگاهی می‌توانند به تشخیص صحیح بیماری کمک کنند.
درمان
طاعون یک بیماری جدی است، اما در صورت تشخیص زودهنگام و شروع سریع درمان توسط پزشک، قابل‌درمان است. هرچه درمان زودتر شروع شود، احتمال بهبودی کامل بیشتر و خطر بروز عوارض شدید یا مرگ کمتر خواهد بود. درمان ممکن است با در نظر گرفتن شرایط بیمار به‌‌صورت خوراکی یا داخل وریدی و زیرنظر پزشک تجویز شود. درصورت نیاز، درمان‌های حمایتی مثل اکسیژن درمانی هم ممکن است برای کنترل علائم انجام شوند.
در مواردی که پزشک به طاعون به شدت مشکوک باشد، ممکن است درمان بلافاصله بعد از تهیه نمونه‌های لازم برای آزمایش و پیش از آماده شدن نتایج نهایی آزمایشگاهی شروع شود. به‌ویژه در طاعون پنومونیک، شروع سریع درمان اهمیت زیادی دارد. بهترین شانس بهبودی زمانی به‌دست می‌آید که درمان در مراحل اولیه و ترجیحاً در بیست‌وچهار ساعت اول بعد از شروع علائم آغاز شود.
افرادی که با بیمار مبتلا به طاعون ریوی تماس نزدیک داشته‌اند هم ممکن است نیاز به ارزیابی و زیرنظر قرار گرفتن داشته باشند. پزشک ممکن است باتوجه به نوع و زمان تماس، برای این افراد درمان پیشگیرانه در نظر بگیرد.
بسیاری از افراد مبتلا، بعد از شروع درمان و طی یک تا دو هفته احساس بهبودی می‌کنند، با این وجود، داروها باید دقیقاً طبق دستور پزشک و برای مدت تعیین‌شده مصرف شوند، حتی اگر علائم زودتر بهبود پیدا کنند. در طاعون خیارکی، برطرف شدن کامل بوبوها یا غدد لنفاوی متورم ممکن است چند هفته طول بکشد. درصورت احتمال تماس با طاعون یا بروز علائم مشکوک بعد از زندگی یا سفر به منطقه‌ای که طاعون در آن وجود دارد، باید خیلی فوری برای دریافت مراقبت پزشکی مراجعه کنیم و از خوددرمانی، به ویژه مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک، بپرهیزیم.
پیشگیری
برای کاهش خطر ابتلا به طاعون، مهم‌ترین اقدام‌ها شامل پیشگیری از گزش کک، کاهش تماس با جوندگان و حیوانات بالقوه آلوده و خودداری از تماس مستقیم با بافت‌ها و مایعات بدن حیوانات آلوده است. در مناطقی که طاعون در حیوانات وجود دارد، آگاهی از راه‌های انتقال بیماری و رعایت اقدام‌های پیشگیرانه اهمیت ویژه‌ای دارد.
راهکارهای کاهش ابتلا به طاعون عبارتند از:
- زیستگاه‌ها و منابع غذایی جوندگان را در اطراف خانه و محل کار کم کنیم و وسایلی را که ممکن است به‌عنوان پناهگاه جوندگان مورداستفاده قرار بگیرند، جمع کنیم. همچنین غذای حیوانات خانگی و سایر منابع غذایی را در فضای باز رها نکنیم و از غذا دادن به حیوانات وحشی بپرهیزیم.
- برای پیشگیری از گزش کک، به‌ویژه در زمان کمپینگ، پیاده‌روی در طبیعت یا کار در فضای باز در مناطقی که احتمال وجود طاعون وجود دارد، لازم است از مواد دافع حشرات مناسب استفاده کنیم؛ فرآورده‌های دافع حشرات حاوی DEET و بعضی از فرآورده‌های حاوی پرمترین برای استفاده روی لباس، از آن جمله‌اند.
- در زمان تماس با حیوانات زنده یا مرده‌ای که احتمال آلودگی آن‌ها وجود دارد، از دستکش مناسب استفاده کنیم و از تماس مستقیم با مایعات بدن، بافت‌ها یا لاشه حیوانات بپرهیزیم. درصورت نیاز به دفع لاشه حیوان مشکوک هم بهتر است از مراجع بهداشتی محلی راهنمایی بگیریم.
- از حیوانات خانگی در برابر کک‌ها محافظت کنیم و برای انتخاب روش مناسب کنترل کک با دامپزشک مشورت کنیم. حیواناتی که آزادانه در بیرون از خانه پرسه می‌زنند، بیشتر در معرض تماس با حیوانات یا کک‌های آلوده قرار دارند و ممکن است آن‌ها را به محیط خانه منتقل کنند. اگر حیوان خانگی بیمار شد، در سریع‌ترین زمان ممکن به دامپزشک مراجعه کنیم.
- در زمان مراقبت از بیمار مشکوک یا مبتلا به طاعون و همین‌طور موقع جمع‌آوری نمونه‌های آزمایشگاهی، اقدام‌های احتیاطی برای کنترل عفونت را رعایت کنیم.
- افرادی که با بیمار مبتلا به طاعون ریوی یا سایر منابع بالقوه عفونت تماس نزدیک داشته‌اند، باید برای ارزیابی به پزشک مراجعه کنند. با در نظرگرفتن نوع و زمان تماس، پزشک ممکن است درمان پیشگیرانه را توصیه کند؛ مصرف این داروها باید فقط زیرنظر پزشک انجام شود.
واکسیناسیون
واکسیناسیون عمومی علیه طاعون توصیه نمی‌شود. سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون را فقط برای بعضی افراد با خطر بسیار بالای مواجهه، مثل بعضی کارکنان آزمایشگاه‌ها یا حوزه سلامت، که بهطور مداوم در معرض خطر آلودگی قرار دارند، توصیه می‌کند.
بهطور کلی، طاعون یک بیماری عفونی جدی ناشی از باکتری است که شایع‌ترین راه انتقال آن به انسان، گزش کک آلوده است. جوندگان و بعضی از حیوانات می‌توانند در چرخه انتقال بیماری نقش داشته باشند و تماس با حیوان آلوده یا بافت‌ها و مایعات بدن آن هم می‌تواند موجب انتقال عفونت شود. همچنین، این بیماری می‌تواند از راه ذرات تنفسی فرد مبتلا به دیگران منتقل شود. با این‌که طاعون درصورت درمان نشدن می‌تواند عوارض شدید و حتی مرگ به دنبال داشته باشد، تشخیص زودهنگام آن و شروع سریع درمان مناسب زیرنظر پزشک، می‌تواند احتمال بهبودی آن را بهطور قابل‌توجهی افزایش بدهد. پیشگیری از گزش کک، کاهش تماس با جوندگان و حیوانات بالقوه آلوده، محافظت از حیوانات خانگی در برابر کک و رعایت اقدام‌های مناسب برای کنترل عفونت، از مهم‌ترین راهکارهای کاهش خطر ابتلا به طاعون به‌شمار می‌آیند.
IR-1028-ABD-6136-AS
منابع:
دیدگاه کاربران