سلنیوم چیست؟ فواید، مقدار نیاز روزانه و عوارض کمبود

سلنیوم یک ریزمغذی ضروری است که نقش مهمی در سلامتی انسان از جمله سلامت استخوان، عملکرد درست مغز و غده تیروئید و باروری مردان دارد. در این مطلب با منابع غذایی حاوی سلنیوم، مقدار موردنیاز آن در سنین مختلف و اثرات مثبتش بر بدن آشنا می‌شویم.

سلنیوم چیست و چه نقشی در سلامت بدن دارد؟

سلنیوم یک ریزمغذی ضروری است که بدن برای حفظ سلامت خود به آن نیاز دارد. غده تیروئید برای تولید هورمون‌ها و عملکرد صحیح، به سلنیوم وابسته است. همچنین سلنیوم در تولیدمثل، ساختDNA ، محافظت از سلول‌ها و تقویت سیستم ایمنی بدن در مقابله با عفونت‌ها نقش مهمی ایفا می‌کند.

منابع غذایی سلنیوم: چه غذاهایی سلنیوم بیشتری دارند؟

سلنیوم به‌طور طبیعی در بسیاری از مواد غذایی، به‌ویژه منابع پروتئینی، وجود دارد. ما می‌توانیم با گنجاندن غذاهای متنوع، به‌ویژه موارد زیر، در رژیم غذایی خود، سلنیوم موردنیاز بدن خود را دریافت کنیم:

• ماهی و دیگر غذاهای دریایی
• گوشت گاو، مرغ، تخم‌مرغ و فرآورده‌های لبنی
• نان، غلات صبحانه و سایر فرآورده‌های غلات
• انواع لوبیا، عدس و مغزها (آجیل‌ها)

مقدار موردنیاز سلنیوم در روز بر اساس سن

مقدار سلنیومی که هر روز به آن نیاز داریم به سن ما وابسته است. میانگین مقادیر توصیه‌شده روزانه در ادامه برحسب میکروگرم (mcg) آورده شده‌اند.

فواید و تأثیرات سلنیوم بر سلامت بدن انسان

پژوهشگران در حال بررسی سلنیوم هستند تا نقش این ریزمغذی در سلامت انسان روشن‌تر شود. در ادامه، نمونه‌هایی از نتایج این مطالعات آورده شده است.

اثر سلنیوم بر سلامت استخوان‌ها

در کنار کلسیم و منیزیم که از مهم‌ترین مواد معدنی برای استحکام استخوان به‌شمار می‌آیند، سلنیوم هم به‌عنوان یک ریزمغذی ضروری در سال‌های اخیر بیشتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. نتایج پژوهش‌ها درباره اثر سلنیوم بر سلامت استخوان بحث‌برانگیز است. بیشتر مطالعات مشاهده‌ای نشان داده‌اند که سطح بالاتر سلنیوم با اثر مثبت بر سلامت استخوان ارتباط دارد؛ چرا که می‌تواند با افزایش تراکم معدنی استخوان یا کاهش خطر شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان همراه باشد. سلنیوم یک ریزمغذی ضروری برای سنتز سلنوپروتئین‌ها است و در رشد طبیعی و تکامل اسکلتی نقش مهمی ایفا می‌کند. سلنوپروتئین‌ باقی‌مانده یک اسیدآمینه‌ ضروری است و برای سنتز DNA و محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب و عفونت اهمیت دارد. فراموش نکنیم دریافت مقدار صحیح سلنیوم اهمیت زیادی دارد، زیرا هم کمبود و هم مصرف بیش از حد آن می‌تواند برای سلامت زیان‌بار باشد.

نقش سلنیوم در کاهش خطر انواع سرطان

دریافت مقدار کافی سلنیوم از راه رژیم غذایی ممکن است خطر بعضی سرطان‌ها را کاهش بدهد؛ از جمله سرطان‌های کولورکتال (روده بزرگ و راست‌روده)، پروستات، ریه، مثانه، پوست، مری و معده.

برای درک بهتر تأثیر سلنیومِ دریافتی از غذا و مکمل‌های غذایی بر خطر ابتلا به سرطان، به مطالعات بیشتری نیاز است.

سلنیوم و سلامت قلب؛ تأثیر سلنیوم بر بیماری‌های قلبی

مطالعات نشان داده‌اند که مصرف مکمل‌های سلنیوم، به‌خصوص در افرادی که از راه رژیم غذایی خود سلنیوم کافی دریافت می‌کنند، نقشی در کاهش خطر بیماری‌های قلبی ندارد. با این وجود مصرف مکمل‌های ترکیبی حاوی سلنیوم و آنتی‌اکسیدان‌هایی مثل بتاکاروتن، ویتامین C یا ویتامین E ممکن است خطر مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی را کاهش بدهد.

سلنیوم و عملکرد مغز: ارتباط کمبود سلنیوم با مشکلات حافظه و آلزایمر

بعضی پژوهش‌ها نشان داده‌اند افرادی که سطح سلنیوم بدنشان پایین است، ممکن است با افزایش سن بیشتر در معرض خطر مشکلات شناختی و بیماری آلزایمر قرار بگیرند؛ هرچند بیشتر مطالعات نشان دهنده کاهش این خطرها با مصرف مکمل‌های سلنیوم نبوده‌اند.

تأثیر سلنیوم بر باروری مردان و کیفیت اسپرم

سلنیوم یک ریزمغذی مهم برای سلامت اسپرم است و پژوهش‌ها نشان می‌دهند که داشتن یک رژیم غذایی سالم می‌تواند کیفیت اسپرم را بهبود ببخشد. با این وجود هنوز مشخص نیست که آیا مصرف مکمل‌های سلنیوم باعث بهبود کیفیت اسپرم می‌شود یا نه.

بنابراین، برای تعیین این‌که آیا مکمل‌های سلنیوم بر باروری مردان تأثیر دارند یا نه، به مطالعات بیشتری نیاز است.

سلنیوم و غده تیروئید: اهمیت سلنیوم در سلامت تیروئید

سلنیوم یک ریزمغذی مهم برای غده تیروئید است و غلظت سلنیوم در بافت تیروئید بیشتر از هر اندام دیگری در بدن است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند زنانی که سطح سلنیوم پایین‌تری دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به بیماری‌های تیروئید قرار دارند؛ هرچند برخی مطالعات گزارش کرده‌اند که مصرف مکمل‌های سلنیوم، فواید قابل توجهی برای عملکرد تیروئید به همراه ندارد.

برای درک بهتر تأثیر سلنیوم بر بیماری‌های تیروئید، همچنان به تحقیقات بیشتری نیاز است.

عوارض کمبود سلنیوم

کمبود سلنیوم می‌تواند کمبود ید را تشدید کند و خطر بروز بیماری‌های تیروئید را افزایش بدهد. کمبود سلنیوم همچنین می‌تواند به بروز بیماری کاشین–بک (نوعی آرتریت که می‌تواند از دوران کودکی شروع شود) منجر شود.

چه کسانی در معرض کمبود سلنیوم قرار دارند؟

گروه‌های زیر ممکن است برای دریافتِ سلنیومِ کافی دچار مشکل باشند:

• افراد تحت دیالیز کلیه
• افراد مبتلا به HIV
• افرادی با رژیم غذایی عمدتاً متشکل از مواد غذایی گیاهی کشت‌شده در خاک‌های محلی کم‌سلنیوم(به این دلیل که مقدار سلنیومِ موجود در خاک، می‌تواند بر میزان سلنیومِ موجود در مواد غذایی اثر بگذارد.)

آیا مصرف سلنیوم می‌تواند مضر باشد؟

بله؛ اگر در طول زمان مقدار زیادی سلنیوم دریافت کنیم. برای مثال، آجیل برزیلی حاوی مقدار بسیار زیادی سلنیوم است و اگر زیاد مصرف شود، می‌تواند باعث شود دریافت روزانه ما از حد بالای مجاز فراتر برود. دریافت بیش از حد سلنیوم از راه مکمل‌های غذایی هم می‌تواند مضر باشد.

حد بالای مجاز دریافت سلنیوم در روز، یعنی بیشترین مقدار سلنیوم که یک فرد سالم می‌تواند از همهٔ منابع — غذا، نوشیدنی و مکمل‌ها — در طول یک روز دریافت کند و به شکل جدولی که در ادامه می‌آید، بیان می‌شود. این حدود بالای مجاز، مربوط به مصرفِ خودسرانه است و زمانی که سلنیوم را با تجویز و نظارت پزشک مصرف می‌کنیم، لزوماً کاربرد ندارند.

مصرف بیش از حد سلنیوم می‌تواند باعث بروز موارد زیر شود:

• بوی سیر از دهان
• احساس طعم فلزی در دهان
• ریزش مو
• شکنندگی یا ریزش ناخن‌ها
• بثورات پوستی (راش پوستی)
• تهوع
• اسهال
• خستگی شدید
• تحریک‌پذیری
• مشکلات سیستم عصبی

مصرف مقادیر بسیار بالای سلنیوم می‌تواند باعث مشکلات شدید گوارشی و عصبی، دشواری در تنفس، لرزش، سبکی سر، برافروختگی، درد و حساسیت عضلانی، نارسایی کلیه یا قلب و حملات قلبی شود. در موارد نادر، ممکن است به مرگ هم منجر شود.

آیا سلنیوم با داروها یا سایر مکمل‌های غذایی تداخل دارد؟

بله، سلنیوم ممکن است با بعضی داروها تداخل داشته باشد و برعکس، بعضی داروها هم می‌توانند بر سطح سلنیوم بدن اثر بگذارند. برای مثال، سیس‌پلاتین، که یک داروی شیمی‌درمانی مورد استفاده در درمان سرطان است، می‌تواند سطح سلنیوم بدن را کاهش دهد، اما این‌که این کاهش دقیقاً چه تأثیری بر بدن دارد، هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است.

بنابراین لازم است پزشک معالج و داروساز خود را از تمام مکمل‌های غذایی و داروهایی که مصرف می‌کنیم ــ چه نسخه‌ای و چه بدون نسخه ــ مطلع کنیم.

سلنیوم و الگوی تغذیه سالم

به طور کلی توصیه می‌شود بیشتر مواد مغذی مورد نیاز خود را از طریق یک رژیم غذایی سالم، متعادل و متنوع تأمین کنیم. در بعضی شرایط، استفاده از مواد غذایی غنی‌شده و مکمل‌های غذایی می‌تواند مفید باشد؛ به‌ویژه زمانی که تأمین یک یا چند ماده مغذی از راه رژیم غذایی به‌تنهایی دشوار باشد (برای مثال در برخی مراحل زندگی مثل دوران بارداری).

IR-0128-ABD-4801-AS

منابع:

1. https://ods.od.nih.gov/
2. https://ods.od.nih.gov/
3. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/