چربی خون بالا؛ از علائم و عوارض تا درمان و تغذیه

هایپرلیپیدمی یا چربی خون بالا اصطلاحی است که به افزایش غیرطبیعی یک یا چند نوع از فاکتورهای چربی‌ خون اشاره دارد. چربی خون بالا معمولاً به ‌خودی ‌خود علامت مشخص یا شدیدی ایجاد نمی‌کند؛ با این‌ وجود، در صورت کنترل‌ نشدن می‌تواند خطر بروز بیماری‌های جدی، به‌ویژه بیماری‌های قلبی‌‌-عروقی را افزایش بدهد و در مواردی با پیامدهای تهدیدکننده زندگی همراه باشد. به همین دلیل، تشخیص به‌موقع و جلوگیری از پیشرفت آن نقش مهمی در کاهش عوارض و مرگ‌ومیر مرتبط با این بیماری دارد. در ادامه درباره علائم، عوارض، اعداد خیلی بالای چربی خون، رژیم غذایی و درمان دارویی صحبت می‌کنیم.

چربی خون بالا چیست؟

هایپرلیپیدمی یا چربی خون بالا وضعیتی است که مجموعه‌ای از اختلالات ژنتیکی و اکتسابی را شامل می‌شود و با افزایش سطح چربی‌ها در خون مشخص می‌شود. به‌طور دقیق‌تر، هایپرلیپیدمی می‌تواند به حالتی گفته شود که در آن سطح کلسترول لیپوپروتئین با چگالی کم (LDL)، کلسترول تام یا تری‌گلیسیرید بالا باشد یا سطح کلسترول لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) پایین باشد. چربی خون بالا معمولاً علامت مشخصی ایجاد نمی‌کند، اما می‌توان آن را با انجام آزمایش خون و اندازه‌گیری انواع مختلف چربی‌های خون تشخیص داد. مقدار مطلوب چربی‌های خون هر فرد با توجه به سن، جنس و سایر عوامل خطر متفاوت است. در ادامه، مهم‌ترین شاخص‌های چربی خون و محدوده‌های کلی آن‌ها را معرفی می‌کنیم:

• : LDL گاهی به آن کلسترول بد هم گفته می‌شود، چرا که LDL می‌تواند در تشکیل پلاک در دیواره شریان‌ها نقش داشته باشد و در نتیجه جریان خون را کاهش بدهد، بنابراین، خطر ایجاد آترواسکلروز و بیماری‌های قلبی‌-عروقی را به همراه خواهد داشت. بر اساس گایدلاین‌های جدید ( 2026 ACC/AHA)، مقدار هدف LDL بر اساس میزان خطر قلبی‌‌-عروقی هر فرد تعیین می‌شود و پزشک با توجه به میزان خطر حوادث قلبی‌‌-عروقی هر فرد، در مورد زمان شروع درمان و عدد هدف کلسترول او تصمیم می‌گیرد. افراد از نظر میزان خطر حوادث قلبی‌‌-عروقی به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

• HDL: معمولاً کلسترول خوب نامیده می‌شود، HDL به جمع‌آوری کلسترول اضافی از خون کمک می‌کند و در برابر آترواسکلروز نقش محافظتی دارد. گایدلاین‌های جدید هدف درمانی مشخصی برای افزایش HDL تعیین نکرده‌اند.
• تری‌گلیسیرید: تری‌گلیسیریدها نوعی چربی هستند که در سلول‌های چربی ذخیره می‌شوند و در صورت نیاز می‌توانند به‌عنوان منبع انرژی مورداستفاده قرار بگیرند. بالا بودن تری‌گلیسیرید می‌تواند با افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌‌-عروقی و پانکراتیت همراه باشد.
• کلسترول تام: کلسترول تام بیانگر مقدار کلی کلسترول موجود در خون است و در کنار سایر شاخص‌های چربی برای ارزیابی خطر بیماری‌های قلبی‌-عروقی در نظر گرفته می‌شود.

علائم و نشانه‌های چربی خون بالا کدامند؟

چربی خون بالا در بیشتر موارد بدون علامت است و ممکن است فرد فقط با آزمایش خون از وجود آن مطلع شود. به همین دلیل، توصیه می‌شود ارزیابی سطح چربی خون از سنین پایین، از جمله پیش از بیست سالگی، انجام شود؛ این موضوع به‌ویژه در افراد پرخطر می‌تواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام و مدیریت به‌موقع داشته باشد. همچنین در ارزیابی افراد، عواملی مثل مصرف دخانیات، رژیم غذایی، سابقه پزشکی و سابقه خانوادگی مورد توجه قرار می‌گیرند. در بعضی از افراد مبتلا به چربی خون بسیار بالا یا درمان‌نشده، ممکن است نشانه‌هایی مرتبط با اختلال چربی خون یا عوارض ناشی از آن دیده شود، از جمله:

• زانتوما(Xanthomas) : تجمع چربی به شکل برجستگی‌ها یا لکه‌های زردرنگ روی پوست، به‌ ویژه روی پلک‌ها، کف دست یا تاندون‌ها.
• ایسکمی اندام تحتانی: درد یا گرفتگی پا موقع راه رفتن یا فعالیت که معمولاً با استراحت بهتر می‌شود و می‌تواند در اثر کاهش خون‌رسانی به پاها ناشی از بیماری شریان‌های محیطی ایجاد شود.
• آنژین صدری: درد یا فشار در قفسه سینه، به ‌ویژه در زمان فعالیت یا استرس، که ممکن است به گردن، فک، شانه یا پشت منتشر شود و می‌تواند از علائم بیماری عروق کرونر قلب باشد.
• حمله ایسکمیک گذرا یا سکته مغزی: بروز ناگهانی علائمی مثل ضعف، اختلال در صحبت کردن یا تغییر در بینایی که می‌تواند در اثر اختلال خون‌رسانی به مغز پیش بیاید.

چربی خون بالا چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص چربی خون بالا معمولاً با آزمایش خون و بررسی پروفایل چربی انجام می‌شود که میزان کلسترول تام، LDL، HDL و تری‌گلیسرید را مشخص می‌کند. پزشک همچنین سابقه پزشکی و خانوادگی، عوامل خطر قلبی-‌عروقی و نتایج معاینه فرد را بررسی می‌کند و در صورت نیاز ممکن است آزمایش‌ها یا بررسی‌های تکمیلی هم درخواست کند. زمان و فاصله انجام آزمایش چربی خون هم می‌تواند بر اساس سن، وجود عوامل خطر بیماری‌های قلبی-‌عروقی، سابقه خانوادگی، نتایج آزمایش‌های قبلی و مصرف داروهای کاهنده چربی خون متفاوت باشد.

علت چربی خون بالا چیست؟

چربی خون بالا می‌تواند تحت‌تأثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی، سبک زندگی، بیماری‌های زمینه‌ای و بعضی از داروها ایجاد شود. در بعضی از افراد، عوامل ارثی نقش مهمی دارند؛ برای مثال، در هایپرکلسترولمی خانوادگی(Familial Hypercholesterolemia)، تغییرات ژنتیکی می‌توانند باعث افزایش قابل‌توجه سطح LDL  از سنین پایین بشوند. همچنین، بعضی از بیماری‌ها و شرایط پزشکی مثل بیماری مزمن کلیه، بیماری‌های مزمن کبد، دیابت، کم‌کاری تیروئید، لوپوس، HIV/AIDS، اضافه ‌وزن و چاقی و آپنه خواب هم می‌توانند باعث افزایش سطح کلسترول خون شوند. علاوه بر این، بعضی از داروهایی که برای درمان بیماری‌های دیگر مصرف می‌شوند، ممکن است سطح کلسترول خون را افزایش بدهند.

از مهم‌ترین عوامل قابل‌کنترل، رژیم غذایی و سبک زندگی هستند. چربی‌های اشباع بیشتر در مواد غذایی مثل گوشت‌های پرچرب و لبنیات پرچرب پیدا می‌شوند و چربی‌های ترانس ممکن است در بعضی از میان‌ وعده‌ها و دسرهای بسته‌بندی ‌شده وجود داشته باشند. به همین دلیل، توصیه می‌شود مصرف این نوع چربی‌ها کاهش یافته و به جای آن‌ها از چربی‌های غیراشباع استفاده شود. همچنین، افزایش مصرف میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات، مغزها، غلات کامل و مواد غذایی سرشار از فیبر می‌تواند به بهبود وضعیت چربی خون کمک کند.

اضافه ‌وزن و چاقی هم از عوامل مرتبط با اختلالات چربی خون به‌شمار می‌آیند. چاقی با تجمع بیش از حد چربی در بدن همراه است و می‌تواند با افزایش سطح کلسترول و سایر چربی‌های خون ارتباط داشته باشد. از طرف دیگر، کمبود فعالیت بدنی هم می‌تواند خطر اختلالات چربی خون را افزایش بدهد. فعالیت بدنی منظم می‌تواند به افزایش سطح HDL  کمک کند و در بهبود وضعیت چربی‌های خون مؤثر باشد. همچنین، بعضی از عادت‌های رفتاری هم می‌توانند بر سطح چربی خون تأثیر بگذارند. سیگار کشیدن ممکن است باعث کاهش سطح HDL خون شود و مصرف بیش از حد الکل هم می‌تواند سطح کلسترول تام و سایر چربی‌های خون را افزایش بدهد. سن هم یکی دیگر از عوامل موثر در افزایش چربی خون است. اگرچه افزایش کلسترول خون ممکن است در کودکان و افراد جوان هم دیده شود، اما این وضعیت در افراد بالای چهل سال شایع‌تر است. با افزایش سن، توانایی کبد برای حذف LDL از خون ممکن است کاهش پیدا کند و در نتیجه احتمال افزایش سطح کلسترول خون بیشتر شود.

درمان چربی خون بالا

درمان چربی خون بالا به میزان چربی‌های خون، خطر کلی بیماری‌های قلب‌-‌عروقی و شرایط هر فرد بستگی دارد و معمولاً شامل اصلاح سبک زندگی و در صورت نیاز درمان دارویی است.

اصلاح سبک زندگی

اصلاح سبک زندگی، اولین بخش درمان چربی خون بالا محسوب می‌شود. داشتن الگوی غذایی سالم (رژیم مدیترانه‌ای و DASH)، کاهش مصرف چربی‌های اشباع و ترانس، افزایش مصرف فیبر، فعالیت بدنی منظم (حداقل صدوپنجاه دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته، همراه با تمرینات تقویت عضلات در حداقل دو روز هفته برای بزرگسالان)، حفظ وزن مناسب، خواب کافی، مدیریت استرس و پرهیز از دخانیات  و الکل می‌توانند به بهبود چربی‌های خون و کاهش خطر بیماری‌های قلبی-‌عروقی کمک کنند. در افراد دارای اضافه‌وزن، کاهش وزن هم می‌تواند در بهبود سطح چربی‌های خون موثر باشد.

بیشتر بدانیم: شناخت عوامل خطر زمینه‌ساز برای پیشگیری از حمله قلبی

اگر اصلاح سبک زندگی به‌‌تنهایی کافی نباشد یا فرد به دلیل سطح LDL و میزان خطر قلبی-‌عروقی به درمان بیشتری نیاز داشته باشد، پزشک ممکن است داروهای کاهنده چربی خون را تجویز کند. انتخاب دارو و روش درمان بر اساس نظر پزشک تعیین می‌شود. در جدول زیر انتخاب مواد غذایی برای کاهش LDL و بهبود پروفایل چربی نشان داده شده است.

درمان دارویی

برای کاهش LDL  می‌توانیم از داروهای مختلف، به‌ صورت تک‌ درمانی یا در ترکیب با یکدیگر، استفاده  کنیم. استاتین‌ها، که پایه اصلی درمان دارویی چربی خون بالا به‌شمار می‌آیند، با کاهش تولید کلسترول در کبد، سطح LDL خون را کم می‌کنند و می‌توانند به کاهش پیشرفت پلاک‌های آترواسکلروتیک در دیواره رگ‌های خونی کمک کنند. علاوه بر استاتین‌ها، داروهای غیر‌استاتینی هم برای کاهش LDL در دسترسند که برخی از آن‌ها با کاهش جذب کلسترول از روده و بعضی دیگر با کاهش تولید کلسترول در کبد عمل می‌کنند. بعضی از این داروهای خوراکی عمدتاً در کبد فعال می‌شوند و به همین دلیل ممکن است در تعدادی از افرادی که با عوارض عضلانی مرتبط با استاتین‌ها مواجهند، به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمانی در نظر گرفته شوند.

پس از شروع درمان دارویی چربی خون یا تغییر در درمان، معمولاً توصیه می‌شود چهار تا دوازده هفته بعد پروفایل چربی خون بررسی شود تا مشخص شود LDL به مقدار هدف رسیده است یا نه. بعد از رسیدن به هدف می‌توان پروفایل چربی خون را با توجه به شرایط فرد، هر شش تا دوازده ماه بررسی کرد. زمان دقیق انجام آزمایش‌های پیگیری، با توجه به شرایط هر فرد، توسط پزشک تعیین می‌شود.

به‌طور کلی، چربی خون بالا در بسیاری از افراد علامت مشخصی ایجاد نمی‌کند و ممکن است فقط با انجام آزمایش خون تشخیص داده شود. به همین دلیل، بررسی منظم پروفایل چربی خون و توجه به عواملی مثل سابقه خانوادگی، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر عوامل خطر قلبی‌‌-عروقی اهمیت زیادی دارد. همچنین باید این نکته را در نظر بگیریم که بالا بودن  LDL، تری‌گلیسیرید یا سایر شاخص‌های چربی خون یک مفهوم یکسان ندارند و هرکدام می‌توانند پیامدها و روش‌های درمان متفاوتی داشته باشند. داشتن الگوی غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و پرهیز از دخانیات از مهم‌ترین اقدام‌های موثر در بهبود وضعیت چربی خون محسوب می‌شوند. با این‌ وجود، در بعضی از افراد اصلاح سبک زندگی به‌‌تنهایی کافی نیست و ممکن است درمان دارویی هم لازم باشد. در نهایت، مقادیر هدف چربی‌های خون و نوع درمان برای همه افراد یکسان نیست و با توجه به نتایج آزمایش، شرایط فرد و میزان خطر بیماری‌های قلبی‌‌-عروقی، توسط پزشک تعیین می‌شود.

IR-0928-ABD-5993-AS

منابع:

1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/
2. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/
3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/
4. https://www.mayoclinic.org/