کبد چرب چیست؟ علائم، گریدها(مراحل) و روش‌های درمان

بیماری کبد چرب (Fatty Liver Disease)، انواع مختلفی دارد و معمولاً بدون علامت پیشرفت می‌کند، این در حالی است که کبد چرب غیرالکلی یکی از علت‌های اصلی بیماری مزمن کبدی در سراسر جهان به شمار می‌آید؛ به‌طوری ‌که شیوع آن حدود ۳۰٪ برآورد شده است. در این مطلب، ابتدا با انواع کبد چرب آشنا می‌شویم و بعد علائم، علت‌ها، روش‌های تشخیص، درمان و راه‌های پیشگیری از آن را به‌طور کامل بررسی می‌کنیم.

کبد چرب چیست؟

کبد بزرگ‌ترین اندام داخلی بدن است. این عضو به بدن کمک می‌کند غذا را هضم، انرژی را ذخیره و مواد سمی را از بدن دفع کند. بیماری کبد چرب وضعیتی است که در آن، چربی بیش از حد طبیعی در کبد تجمع پیدا می‌کند.

انواع کبد چرب

کبد چرب دو نوع اصلی دارد:

• بیماری کبد چرب غیرالکلی که حدود 30٪ مردم جهان را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.
• بیماری کبد چرب الکلی (Alcoholic Fatty Liver Disease) که فقط در افرادی پیش می‌آید که الکل زیادی مصرف می‌کنند، به‌ویژه کسانی که برای مدت طولانی الکل نوشیده‌اند. خطر ابتلا به این نوع کبد چرب در خانم‌هایی که مصرف سنگین الکل دارند و افراد مبتلابه چاقی‌ یا دچار بعضی از جهش‌های ژنتیکی بیشتر است.

بیشتر بدانیم: : چاقی و تاثیر آن در ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی

بیماری کبد چرب غیرالکلی چیست؟ بررسی کامل MASLD و MASH

بیماری کبد چرب غیرالکلی، اختلالی است که با مصرف زیاد الکل ارتباطی ندارد. این بیماری دو نوع دارد:

کبد چرب ساده

به حالتی گفته می‌شود که در آن تجمع چربی در کبد وجود دارد، به طوری که بیشتر از 5٪ حجم کبد با چربی اشغال شده باشد، اما التهاب یا آسیب سلول‌های کبدی بسیار کم است یا اصلاً وجود ندارد. این وضعیت معمولاً در زمینه اختلالات و عوامل خطر کاردیومتابولیک، از جمله اضافه‌وزن و چاقی، دیابت، چربی خون بالا و فشار خون بالا، دیده می‌شود. کبد چرب ساده معمولاً آن‌قدر پیشرفت نمی‌کند که باعث آسیب کبدی یا عوارض جدی شود.

 استئاتوهپاتیت غیرالکلی

در استئاتوهپاتیت غیرالکلی علاوه بر تجمع چربی در کبد، التهاب و آسیب سلول‌های کبدی  هم دیده می‌شود. التهاب و آسیب سلول‌های کبدی می‌تواند باعث فیبروز یا زخم (اسکار) در کبد شود و در صورت عدم مدیریت صحیح ممکن است به سیروز یا سرطان کبد منجر شود.

نام بیماری کبد چرب غیرالکلی، از سال ۲۰۲۳ به بیماری کبد استئاتوتیک مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD: Metabolic Dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease) تغییر  پیدا کرد. همچنین شکل التهابی و پیشرفته این بیماری که پیش‌تر استئاتوهپاتیت غیرالکلی نامیده می‌شد، به استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال متابولیک (MASH: Metabolic Dysfunction-Associated Steatohepatitis) تغییر کرد. هدف از این تغییر، استفاده از نامی علمی‌تر و دقیق‌تر بود که نقش اصلی اختلالات متابولیک مثل چاقی، دیابت و مقاومت به انسولین را در ایجاد بیماری بهتر نشان بدهد.

بیماری کبد چرب الکلی؛ اولین مرحله آسیب جدی کبد بر اثر الکل

بیماری کبد چرب الکلی، در اثر مصرف زیاد الکل ایجاد می‌شود. کبد بیشتر الکلی که نوشیده شده را تجزیه می‌کند تا از بدن دفع شود. اما فرآیند تجزیه الکل به تولید موادی منجر می‌شود که این مواد ممکن است به سلول‌های کبد آسیب برسانند، التهاب ایجاد کنند و سیستم دفاعی طبیعی بدن را تضعیف کنند.

هرچه میزان مصرف الکل بیشتر باشد، آسیب واردشده به کبد هم بیشتر خواهد بود. بیماری کبد چرب الکلی اولین مرحله از بیماری کبد مرتبط با الکل (Alcohol-Associated Liver Disease) است. مراحل بعدی این بیماری شامل هپاتیت الکلی و  سیروز می‌شوند.

علائم کبد چرب چیست؟

افزایش تجمع چربی در کبد معمولاً یک بیماری خاموش است و در بیشتر موارد علائم کمی دارد یا بدون علامت است. حتی اگر فرد به دلیل استئاتوهپاتیت دچار سیروز شود، ممکن است همچنان هیچ علامتی نداشته باشد.

در صورت بروز علائم، ممکن است فرد احساس خستگی کند یا در قسمت بالای سمت راست شکم احساس ناراحتی داشته باشد.

علت کبد چرب و عوامل خطر ابتلا به آن

علت دقیق بیماری کبد چرب غیرالکلی هنوز مشخص نیست، اما پژوهشگران می‌دانند که بیماری‌ها و شرایط زیر احتمال ابتلا به کبد چرب را افزایش‌ می‌دهند:

• مقاومت به انسولین یا دیابت نوع دو
• اضافه وزن یا چاقی
• غیر طبیعی بودن سطح چربی خون که می‌تواند به علت موارد زیر باشد:

• تری‌گلیسرید بالا
• سطوح غیرطبیعی کلسترول؛ مثل کلسترول تام بالا، LDL بالا یا HDL پایین

• سندرم متابولیک یا داشتن یک یا چند ویژگی مرتبط با آن

سندرم متابولیک مجموعه‌ای از عوامل خطر متابولیک است که با ویژگی‌های کلیدی مثل چاقی شکمی، اختلال‌های قند خون، فشار خون بالا و پروفایل چربی غیرطبیعی مشخص می‌شود و علت اصلی آن در بیشتر موارد، چاقی و مقاومت به انسولین است. پزشکان زمانی سندرم متابولیک را تشخیص می‌دهند که فرد حداقل سه مورد از شرایط زیر را داشته باشد:

• دور کمر بالا
• بالا بودن تری‌گلیسرید خون
• پایین بودن HDL
• فشار خون بالا
• قند خون بالاتر از حد طبیعی یا ابتلا به دیابت نوع دو

هرچه تعداد این عوامل خطر و بیماری‌ها بیشتر باشد، احتمال ابتلا به استئاتوهپاتیت غیرالکلی هم افزایش پیدا می‌کند. کاهش وزن می‌تواند باعث پس‌رفت استئاتوهپاتیت غیرالکلی شود، در حالی که افزایش دوباره وزن می‌تواند این روند را معکوس کرده و باعث پیشرفت مجدد بیماری شود.

کبد چرب چند گرید دارد؛ جدول مراحل کبد چرب غیرالکلی

بیماری کبد چرب غیرالکلی چهار مرحله دارد که در جدول زیر، توضیح داده شده‌اند:

روش‌های تشخیص کبد چرب غیرالکلی (MASLD) ؛ از آزمایش خون تا بیوپسی کبد

پزشکان برای تشخیص کبد چرب غیرالکلی از بررسی سابقه پزشکی، معاینه فیزیکی و انجام آزمایش‌ها استفاده می‌کنند.

بررسی سابقه پزشکی

پزشک درباره سابقه بیماری‌ها یا شرایطی که خطر ابتلا به MASLD را افزایش می‌دهند سوال می‌کند، از جمله:

• اضافه‌وزن یا چاقی
• مقاومت به انسولین یا دیابت نوع دو
• بالا بودن تری‌گلیسرید یا غیرطبیعی بودن سطح کلسترول خون
• سندرم متابولیک

پزشک همچنین درباره رژیم غذایی و سبک زندگی ما سوال می‌کند؛ عواملی مثل کمبود فعالیت بدنی، مصرف زیاد خوراکی‌ها یا نوشیدنی‌های شیرین، می‌توانند خطر ابتلا به کبد چرب غیرالکلی را افزایش بدهند.

علاوه بر این، پزشک سایر دلایل بیماری‌های کبدی یا تجمع چربی در کبد و میزان مصرف الکل ما را بررسی می‌کند تا مشخص شود چربی کبد ناشی از بیماری کبدی مرتبط با الکل است یا کبد چرب غیرالکلی.

معاینه فیزیکی

در معاینه فیزیکی، پزشک معمولاً وزن و قد ما را اندازه‌گیری می‌کند تا شاخص توده بدنی (BMI) را محاسبه کند.

همچنین پزشک احتمال وجود علائم کبد چرب غیرالکلی یا استئاتوهپاتیت غیرالکلی را در ما معاینه می‌کند. این یافته‌های بالینی عبارتند از:

• بزرگی کبد
• علائم مقاومت به انسولین، مثل تیره شدن پوست روی بند انگشتان، آرنج و زانو
• علائم سیروز مثل بزرگ شدن طحال، آسیت (تجمع مایع در شکم) و تحلیل عضلات

آزمایش‌ها و اقدامات پاراکلینیکی

پزشکان از آزمایش خون، تصویربرداری و گاهی بیوپسی کبد برای تشخیص کبد چرب غیر الکلی و تشخیص تفاوت بین آن و استئاتوهپاتیت غیرالکلی استفاده می‌کنند.

نقش آزمایش خون در تشخیص کبد چرب؛ بررسی آنزیم های کبدی (ALT و  AST)

در آزمایش خون، اگر سطح آنزیم‌های کبدی ALT و AST در خون بالا باشد، پزشک ممکن است به کبد چرب غیرالکلی مشکوک شود. البته سطح این آنزیم‌ها ممکن است در بسیاری از بیماران طبیعی باشد.

گاهی هم آزمایش‌های تکمیلی برای بررسی سایر بیماری‌هایی که باعث افزایش آنزیم‌های کبدی می‌شوند، انجام می‌شود.

روش‌های تصویربرداری برای تشخیص کبد چرب

تصویربرداری‌های معمول می‌توانند تجمع چربی در کبد را نشان بدهند، اما نمی‌توانند التهاب یا فیروز را تشخیص بدهند؛ بنابراین نمی‌توانند به‌طور قطعی کبد چرب غیرالکلی و استئاتوهپاتیت غیرالکلی را از هم تشخیص بدهند.

روش‌های تصویربرداری مورداستفاده شامل موارد زیرند:

• سونوگرافی (Ultrasound)
• سی‌تی اسکن (CT Scan)
• تصویربرداری MRI

الاستوگرافی نوع جدیدتری از تصویربرداری است که می‌تواند به تشخیص فیبروز پیشرفته کبد کمک کند. در این روش، میزان سختی بافت کبد اندازه‌گیری می‌شود؛ افزایش سختی بافت کبد می‌تواند نشانه فیبروز باشد.

چه زمانی انجام بیوپسی برای تشخیص کبد چرب لازم است؟

بیوپسی کبد تنها آزمایشی است که می‌تواند تشخیص استئاتوهپاتیت غیرالکلی را به‌طور قطعی تایید و شدت بیماری را مشخص کند. با این وجود، بیوپسی برای همه افراد توصیه نمی‌شود. پزشک ممکن است در شرایطی پیشنهاد بیوپسی بدهد که احتمال MASH همراه با فیبروز پیشرفته یا سیروز وجود داشته باشد، یا برای رد سایر بیماری‌های کبدی نیاز به بررسی دقیق‌تری باشد.

در طی بیوپسی، پزشک نمونه کوچکی از بافت کبد را برمی‌دارد و آسیب‌شناس آن را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند تا علائم آسیب یا بیماری مشخص شود.

درمان کبد چرب غیرالکلی و اهمیت کاهش وزن در بهبود کبد چرب

بیماری کبد چرب غیرالکلی معمولاً با کاهش وزن مدیریت می‌شود. کاهش وزن می‌تواند میزان تجمع چربی موجود در کبد و همچنین التهاب و فیبروز (زخم یا اسکار کبدی) ناشی از استئاتوهپاتیت غیرالکلی را کمتر کند.

اگر اضافه‌وزن داریم یا به چاقی مبتلا هستیم، کاهش وزن با انتخاب غذاهای سالم، محدود کردن حجم وعده‌های غذایی و فعالیت بدنی منظم می‌تواند به بهبود کبد چرب غیرالکلی، چه نوع ساده و چه استئاتوهپاتیت غیرالکلی، کمک کند.

کاهش حداقل سه تا پنج درصد از وزن بدن می‌تواند چربی کبد را کاهش بدهد. در بعضی از افراد ممکن است برای کاهش التهاب و فیبروز کبدی نیاز باشد هفت تا ده درصد وزن بدن کم شود. فعالیت بدنی حتی بدون کاهش وزن هم برای سلامت کبد مفید است.

پزشکان توصیه می‌کنند کاهش وزن به‌صورت تدریجی انجام شود، چرا که کاهش وزن سریع و سوءتغذیه می‌توانند بیماری کبد را تشدید کنند.(3)

بهترین رژیم غذایی برای پیشگیری و درمان کبد چرب غیرالکلی (MASLD)  

در صورت ابتلا به کبد چرب غیرالکلی همراه با چاقی یا اضافه وزن، پزشک ممکن است کاهش وزن تدریجی را توصیه کند. همچنین ممکن است تغییراتی در رژیم غذایی را پیشنهاد بدهد، از جمله:

• محدود کردن مصرف چربی‌ها؛ چرا که چربی‌ها کالری بالایی دارند و خطر ابتلا به چاقی را افزایش می‌دهند.
• جایگزین کردن چربی‌های اشباع و ترانس با چربی‌های غیراشباع، به‌ویژه اسیدهای چرب امگا ۳، که ممکن است خطر بیماری‌های قلبی را در افراد مبتلا به MASLD کم کنند.
• مصرف بیشتر غذاهای با شاخص گلیسمی پایین، مثل بیشتر میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل. این غذاها نسبت به مواد غذایی با شاخص گلیسمی بالا مثل نان سفید، برنج سفید و سیب‌زمینی تأثیر کمتری بر افزایش قند خون دارند.
• پرهیز از غذاها و نوشیدنی‌هایی که مقدار زیادی قند ساده، به‌ویژه فروکتوز، دارند. قند معمولی یا ساکارز هم در زمان هضم به گلوکز و فروکتوز تبدیل می‌شود و به همین دلیل یکی از منابع اصلی فروکتوز به شمار می‌آید.

درمان و کنترل کبد چرب با اصلاح سبک زندگی؛ نقش تغذیه سالم، ورزش و واکسیناسیون

در صورت ابتلا به هرکدام از انواع بیماری کبد چرب، با ایجاد بعضی تغییرات در سبک زندگی می‌توانیم به بهبود وضعیت کبد خود کمک کنیم. تعدادی از این تغییرات عبارتند از:

• داشتن رژیم غذایی سالم، محدود کردن مصرف نمک و قند و افزایش مصرف میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل
• دریافت واکسن‌های هپاتیت A و B ، آنفلوآنزا و بیماری‌های‌ پنوموکوکی. چرا که اگر فرد مبتلا به کبد چرب هم‌زمان به هپاتیت A یا B مبتلا شود، احتمال نارسایی کبد بیشتر خواهد شد. افراد مبتلا به بیماری مزمن کبدی بیشتر در معرض ابتلا به عفونت‌ها قرار دارند، بنابراین انجام این دو واکسیناسیون‌ هم اهمیت زیادی دارد. با این وجود، تزریق این واکسن‌ها باید با توصیه و مشورت پزشک انجام شوند.
• ورزش منظم، که می‌تواند به کاهش وزن و کاهش چربی کبد کمک کند.
• مشورت با پزشک قبل از مصرف مکمل‌های غذایی، ویتامین‌ها یا درمان‌های مکمل و جایگزین. فراموش نکنیم که ممکن است بعضی از درمان‌های گیاهی، به کبد آسیب برسانند.

IR-0728-ABD-5695-AS

منابع:

1. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/
2. https://medlineplus.gov/fattyliverdisease.html
3. https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/nafld-nash/
4. https://www.nhs.uk/conditions/non-alcoholic-fatty-liver-disease/
5. https://www.mayoclinic.org/